• Përshëndetje Vizitor!

    Nëse ju shfaqet ky mesazh do të thotë se ju nuk jeni regjistruar akoma. Edhe pse nuk jeni regjistruar ju arrini të shihni pjesën me të madhe të seksioneve dhe diskutimeve të forumit, por akoma nuk gëzoni të drejten për të marrë pjesë në to dhe në avantazhet e të qënurit anëtar i këtij komuniteti. Ju lutem : REGJISTROHUNI që të dërgoni postime dhe mesazhe në Forum-Al.

    Regjistrohu !

Edgar Allan Poe

SubZ

A Legend Never Dies
Anëtar
Aug 8, 2010
Postime
739
Pikët
0
Vendndodhja
Underground
Edgar Allan Poe
Jeta dhe veprat e tij

Charles Baudelaire


Familja e Poe-s qe një nga më të nderuarat e Baltimorës. Gjyshi i tij nga ana e nënës kishte shërbyer si “Quarter-master-general” në luftën për liri dhe La Fayerre ish i dhënë pas tij me respekt të lartë dhe miqësi: me rastin e udhëtimit të tij të fundit në SHBA ai donte të takonte të venë e gjeneralit dhe t’i dëshmonte mirënjohjen për shërbimet që burri i saj i kish bërë atij. – Stërgjyshi qe martuar me një vajzë të admiralit anglez Mac Bride, që kish marrëdhënie me shtëpitë më të fisme të Anglisë. – David Poe, babai i Edgarit dhe djalë i gjeneralit, u dashurua në mënyrë pasionante me një aktore angleze, Elisabeth Arnold, e cila ishte e njohur për bukurinë e vet; ai u arratis dhe më pas u martua me të. Për ta lidhur akoma dhe më ngushtë fatin e vet me të sajin, ai u bë edhe vetë aktor dhe u shfaq me gruan e tij në teatro të ndryshëm në qytetet më të shquar të unionit. Të dy bashkëshortët vdiqën në Richmond, thuajse njëkohësisht, dhe lanë pas, në braktisje dhe mjerim të plotë tre fëmijë të mitur, mes të cilëve Edgarin.
Edgar Poe ish lindur më 19.1.1809 në Baltimorë. Nëse ndonjëherë fryma e romanit, për të përdorur këtu një shprehje të poetit tonë, ka zotëruar një lindje – një frymë e errët, e zënë barrë me stuhi! -, kështu ajo zotëroi me siguri të tijën. Poe qe në kuptimin e plotë të fjalës fëmijë i pasionit dhe i aventurës. Një bjerraditës i pasur i qytetit, Mister Allan, e pëlqeu të pafatin simpatik, të cilin natyra e kish pajisur mrekullueshëm, dhe meqë ai vetë nuk kish fëmijë, e adoptoi. Për këtë arsye aty e në vazhdim djali u quajt Edgar Allan Poe. Ai u rrit në këtë mënyrë në mirëqënie të mirë dhe në shpresën legjitime për një nga ato lloj pasurish, që i japin karakterit siguri superiore. Prindërit e tij adoptivë e morën me vete në një udhëtim në Angli, Skoci dhe Irlandë, dhe para se të ktheheshin në shtëpi, e lanë tek Doktor Bransby, zotëruesi i një shkolle me rëndësi në Stoke-Newington në afërsi të Londrës. – Në „William Nilson“ Poe vetë ka përshkruar këtë shtëpi të çuditshme, të ndërtuar me stil Elizabetian, dhe përshtypjet nga jeta e tij si nxënës.
Ai u kthye në 1822 në Richmond dhe vazhdoi studimet në Amerikë, nën drejtimin e mësuesve më të mirë të zonës. Në universitetin Charlottesville, në të cilin ai hyri në vitin 1825, u shqua jo vetëm përmes një inteligjence që prekte kufijtë e të mrekullueshmes, por po aq shumë përmes një mbirrjedhjeje gati të pashërueshme pasionesh – vërtet një pjekje e parakohshme amerikane -, që si përfundim shkaktoi përjashtimin e tij. Këtu është mirë të pikasim, që Poe qysh në Charlottesville pat dëshmuar një aftësi tejmase të shënuar në shkencat fizike dhe matematikore. Më vonë ai do t’i përdorë shpesh këto aftësi në historitë e tij të çuditshme dhe do të fitojë në atë mënyrë mjete tërësisht habitëse arti. Por unë kam arsye të besoj, se nuk është kjo mënyrë kompozicioni, në të cilën ai vendoste rëndësinë më të madhe, dhe se ai – ndoshta pikërisht për shkak të kësaj aftësie të pjekur para kohe – nuk qe larg asaj, që këtë, krahasuar me veprat e imagjinatës së pastër, ta shihte si lojë të lehtë. – Disa borxhe të kobshme lojërash çuan drejt një grindjeje çasti mes tij dhe babait të tij adoptiv, dhe Edgari – një gjë shumë e çuditshme, që, siç edhe thonë për këtë gjë, dëshmon për një dozë të fortë sensi kalorësiak në zemrën e tij shpejtësisht të ngacmueshme – mori vendimin të merrte pjesë në luftën e grekëve dhe të hynte në luftë kundër turqve. Kështu ai udhëtoi për në Greqi. – Çfarë u bë me të në Lindje? Çfarë bëri ai atje? Studioi ai brigjet klasike të Mesdheut? – Pse e gjejmë ne atë në Shën Petersburg, pa pashaportë, në rrethana kompromentuese? Dhe në çfarë lloj afere ish përfshirë ai aty, që e pa veten të detyruar, t’i apelonte ministrit amerikan, Henry Middleton, që t’i shpëtonte sistemit penal rus dhe të kthehej sërish në atdhe? Kjo nuk dihet; këtu gjendet një boshllëk, i cili mbetet të mbushet vetëm prej dëshirës së autorit. Jeta e Edgar Allan Poe, rinia e tij dhe shkëmbimi i letrave janë njoftuar prej kohësh nga gazetat amerikane, por ama kurrë nuk janë publikuar.
Në 1829 i kthyer në Amerikë, ai la t’i kuptohej dëshira, të hynte në shkollën ushtarake në West Point; ai u pranua dhe aty, sikundër dhe tjetërkund, dha prova të një inteligjence mrekullisht të talentuar, por të padisiplinueshme – dhe pas kalimit të disa muajve ai u përjashtua. – Në të njëjtën kohë në familjen e tij adoptive ndodhi një ngjarje, e cila do të kish pasojat më serioze për krejt jetën e tij. Mrs. Allan, për të cilën ai duket të ketë pasur dobësinë e një biri, vdiq, dhe Allan u martua me një grua shumë të re. Këtu fillon një grindje shtëpiake – një histori bizarre, e errët, të cilën unë nuk mund ta tregoj, duke qenë se ajo nuk është sqaruar siç duhet nga asnjë biograf. Sidoqoftë nuk është për t’u çuditur, që ai u nda përfundimisht nga Mr.Allan dhe ky i fundit, që nga martesa e tij e dytë pati fëmijë, e fshiu nga testamenti.
Pak kohë pasi ish larguar nga Richmond, Poe publikoi një vëllim të vogël me poezi. Kjo pat me të vërtetë kuptimin e një agimi në ngjitje. Kush pëlqen të ndiejë poezi angleze, gjen që aty aksentin e jashtëtokësores, qetësinë e melankolisë, atmosferën e shijshme të solemnitetit, eksperiencën parakohe të pjekur – unë më duket se e kam quajtur eksperiencë e lindur -, që i karakterizon poetët e mëdhenj.
Mjerimi e bëri për njëfarë kohe ushtar, dhe këtu lejohet të pranohet, se ai i shfrytëzoi orët e shumta të kohës së lirë të jetës së garnizonit, për të përgatitur materialet për kompozicionet e tij të ardhshme – kompozicione të çuditshme, të cilat ngjajnë të bëra, për të na treguar, se çudia është pjesë integruese e së bukurës. – Pas kthimit në jetën letrare – i vetmi element, brenda të cilit disa qënie të deklasuara munden të marrin frymë – Poe ligej në mjerim të tejskajshëm, deri kur një rastësi fatlume e ridrejtoi. Pronari i një reviste pat sponsorizuar dy çmime, njërin për tregimin më të mirë, tjetrin për poezinë më të mirë. Një shkrim dore jashtëzakonisht i bukur tërhoqi sytë e Kennedy-t, drejtuesit të komitetit, dhe zgjoi brenda tij dëshirën, që ai t’i kontrollonte vetë manuskriptet. Në vazhdim u pa, që Poe i kish fituar të dy çmimet; por atij iu dha vetëm njëri (i). Në këtë pikë presidenti i komisionit qe kurioz, të njihte të panjohurin. Botuesi i gazetës i solli një djalë të ri me një bukuri befasuese, në rrecka, i mbërthyer deri në grykë, në pamje një fisnik po aq krenar sa i vdekur urie. Kennedy u soll pa mangësi. Ai ndërmjetësoi njohjen mes Poe-s dhe njëfarë Thomas White, i cili themeloi në Richmond „Southern Literary Messenger“. White qe një burrë me shpirt sipërmarrës, por pa as dhe një lloj talenti letrar; atij i duhej një ndihmës. Dhe kështu Poe në vite shumë të rinj – e pikërisht 22 vjeçar – e pa veten drejtues të një reviste, fati i së cilës bazohej krejtësisht tek ai. Dhe përmes tij revista lulëzoi. “Southern Literary Messenger” e ka pranuar që prej atëherë, se vetëm falë këtij ekscentriku të fyer, këtij sarhoshi të papërmirësueshëm siguroi pëlqyeshmërinë e mirënjohur të saj. Në këtë „Magazin“ u shfaq për herë të parë dhe „Aventura e pashembullt e njëfarë Hans Pfaall“ si dhe shumë histori të tjera. Gati dy vjet rresht Edgar Poe mahniti me një zjarr të mrekullueshëm publikun e vet përmes një serie kompozicionesh të një zhanri krejtësisht të ri dhe jo më pak se kjo përmes artikujsh kritikë, gjallëria, qartësia dhe rreptësia e mirëarsyetuar e të cilëve prirej drejt asaj, t’i tërhiqte sytë mbi të. Këta artikuj kishin të bënin me libra të çfarëdo lloji, dhe njohuritë që burri i ri ia kish dhënë vetes, i erdhën jo pak në ndihmë. Eshtë mirë të dihet që kjo punë tepër e madhe zhvillohej për 500 Dollarë, kjo do të thotë 2700 Franga në vit. – „Mendjengushtë!“ – thotë Griswold, që pak a shumë do të thotë: „E besonte veten të pasur mjaftueshëm, budallai!“ – ai u martua me një vajzë të re, të bukur, magjepsëse, me natyrë të dashur dhe heroike – e cila ama nuk zotëronte „asnjë heler“, këtë e shton sërish Griswold me një nuancë shpërfilljeje. Qe zonjusha Virginia Clemm, kushërira e Poe-s.
Megjithë shërbimet që Poe i kish bërë gazetës së tij, Mr.White u prish me të pas kalimit as edhe të dy vjetëve. Arsyeja e kësaj ndarjeje është dukshëm për t’u kërkuar tek ataket e hipokondrisë dhe krizat e dehjes të poetit – ndodhi karakteristike, që e errësuan qiellin e tij të arsyes, njëjtë me ato retë kobshëm të zymta, që errësojnë papritmas peisazhin romantik me një melankoli në pamje të pashërueshme. – Aty e më tutje e shohim të pafatin ta ngrejë çadrën e vet herë këtu, herë aty, ngjashëm me burrat e shkretëtirës, dhe ato pak gjëra të vetat t’i marrë me vete nga një qytet i unionit në një tjetër. Kudo ai drejton revista dhe punon në mënyrë të shkëlqyer pranë tyre. Me shpejtësi të shkëlqyeshme ai shpërhap artikuj kritikë dhe filozofikë dhe tregime plot magji, të cilat publikohen të bashkuara nën titullin „Tales of the Grotesque and Arabesque“ – një titull për t’u shquar dhe i zgjedhur qëllimisht, sepse ornamentet groteske dhe arabeske rriten përmbi linjat e kthjellëta të trajtës njerëzore dhe gjatë leximit do mund të shihet, se letërsia e Poe-s në shumë pikëpamje është jashtë- ose mbinjerëzore. – Më pas përmes shënimesh plagosëse dhe skandaloze nëpër gazeta mësojmë, se Mr.Poe dhe gruaja e tij, rrezikshmërisht të sëmurë dhe në mjerim të plotë, gjenden në Fordham. Pak kohë pas vdekjes së gruas së tij poeti përjeton ataket e para të Delirium tremens. Një shënim i ri publikohet papritmas në një gazetë - një më shumë se mizor këtë herë -, i cili e akuzon atë për përbuzje dhe mospëlqim ndaj botës dhe i cili i bën atij një nga ata procese tendenciozë – kërkesa të vërteta dënimi të mendimit publik -, kundër të cilëve atij i duhej vazhdimisht të mbrohej – një nga luftërat më të pafrytshme që unë njoh.
Padyshim ai fitonte para dhe punimet e tij letrare mundeshin ta mbanin në jetë. Por unë kam prova që atij i duhej papushim të kalonte vështirësi dekurajuese. Ai ëndërronte, sikundër dhe shumë shkrimtarë të tjerë, për një revistë të „vetën“, ai donte të ishte „në shtëpi të vet“, dhe fakt është, që ai pat vuajtur, për të pasur djegshëm mall për këtë vend të fundëm arratisjeje për mendimet e veta. Për të mbërritur atje, për të siguruar shumën e mjaftueshme të parave, ai gjeti arrati tek „leksionet“. Poe kish mbajtur tashmë në New York një leksion për „Heureka“, që madje kish çuar në debate të gjerë. Këtë herë ai mendonte që të mbante leksion në atdheun e vet, Virginia. Ai llogariti, sikundër i shkruajti Willis-it, për një turne në Lindje dhe Jug dhe shpresonte që miqtë e tij letrarë dhe të njohurit e tij të vjetër të kolegjit dhe të West Point të vërshonin tok. Kështu ai vizitoi kryeqytetin e Virginia-s dhe Richmond e pa sërish, atë, të cilin e kish parë dikur atje aq të ri dhe të varfër dhe të rreckosur. Të gjithë, që nuk e kishin parë më Poe-n që nga ato ditë, kur emri i tij qe në errësirë, nxituan në grupe për ta vështruar bashkëvendasin e tyre të njohur. Ai u shfaq: i bukur, elegant, korrekt, si gjeniu! Ai zgjodhi një temë sa të gjerë aq edhe të lartë: „Principi i poezisë“, dhe ai e shtjelloi atë në një nga ato format plot dritë, që ish një nga privilegjet e tij. Një poet i vërtetë, siç ai qe, mendonte ai, vlerëson që qëllimi i poezisë është i të njëjtës natyrë si principi i saj, dhe se ajo nuk lejohet të ketë asgjë tjetër në sy përveç vetes së vet.
Pritja e bukur që i gatitën, e mbushi zemrën e tij të shkretë me krenari dhe gëzim; ai u tregua aq shumë i mrekulluar, saqë foli për atë që të vendosej përgjithmonë në Richmond dhe ta lidhte jetën e tij me vendet, të cilat fëmijëria e vet ia kish bërë të shtrenjta. Ndërkohë ai kish akoma për të bërë në New York dhe shkoi atje në 4 tetor. Ai ankohej asokohe për drithma të ftohti dhe dobësi. Meqë pas mbërritjes së tij në Baltimorë në mbrëmjen e datës 6 ai akoma e ndjente veten mjaft keq, e la bagazhin t’ia çonin tek skela, prej nga ku do të udhëtonte për në Philadelphia, dhe hyri në një pijetore, për t’u gjallëruar disi aty. Për fat të keq aty takoi të njohur të vjetër dhe e humbi kohën. Të nesërmen në mëngjes në grinë e zbehtë të ditës së herët u gjend në udhë një kufomë – një kufomë? A më lejohet të them kështu? – më mirë një trup, i cili akoma ish në jetë, por të cilin vdekja e kish vulosur me vulën e vet mbretërore. Në këtë trup, emri i të cilit nuk i ish i njohur kurrkujt, nuk gjetën letra apo para; për këtë arsye e çuan në spital. Dhe atje, në të njëjtën mbrëmje të së djelës, më 7 tetor 1848 Poe vdiq, i mbërthyer nga Delirium tremens, ky mysafir i tmerrshëm, i cili kish kaluar tashmë një ose dy herë nëpër trurin e tij.
Kështu u zhduk nga kjo botë një nga heronjtë më të mëdhenj letrarë, burri gjenial, i cili në „Daci i zi“ pat shkruar fjalët ogurzeza: „Cila sëmundje e lë veten të krahasohet me alkoholin!“
Kjo vdekje – ajo është gati vetëvrasje; një vetëvrasje e përgatitur prej kohësh. Të paktën ajo e shkaktoi një skandal të tillë. E madhe ishte zhurma, që u ngrit pas saj. Griswold iu përvesh fyerjeve: Willis, sinqerisht i shqetësuar, qe më mirë se i durueshëm. Ah! Ai, që kish ngjitur lartësitë më të pjerrëta të estetikës dhe ish zhytur në thellësitë më të paeksploruara të intelektit njerëzor; ai, që një jetë të tërë, e cila i ngjan një stuhie asnjëherë të zbutur, gjeti mjete të rinj, procese të panjohur, për ta çuar imagjinatën në shtangje, për t’i joshur shpirtërat e dëshiruar për të bukurën, ai kish vdekur brenda pak orësh në një shtrat spitali: Çfarë destini! Dhe kaq madhësi dhe kaq pafatësi, për të shkaktuar një erë pështjelluese frazeologjie borgjeze, për t’u bërë temë e gazetarëve!
Ut declamatio fias!
Këto drama nuk janë të reja; veç e rrallë që një varr i ri, i famshëm nuk është një vend grumbullimi skandalesh! Dhe meqë ra fjala: shoqëria nuk i do këta, të zaptuarit nga pafati edhe qoftë për atë që ata i prishin festat e tyre, qoftë që shoqëria ata vetvetishëm i ndjen si akuza të ndërgjegjes: pa asnjë lloj dyshimi ajo nuk është se nuk ka fare të drejtë.
Le ta pranojmë gjithashtu që fundi shpresëhumbur, të cilin gjeti poeti i „Heureka“, shkaktoi disa përjashtime ngushëlluese; pa këtë duhet të dëshpërohej njeriu dhe nuk mund ta mbante edhe më tej vendin e tij. Willis – e thashë tashmë foli si njeri me nder dhe madje me mallëngjim për marrëdhëniet e mira që ai vazhdimisht pati me Poe-n. John Neal dhe George Graham e kujtuan Griswold për ndjenjën e turpit. Longfellow – dhe ky fitoi me këtë aq më shumë merita, duke qenë se Poe e kish ngacmuar mizorisht – diti në një mënyrë, që është e denjë për një poet, të lavdëronte fuqinë e Poe-s si poet dhe prozator. Dhe një i panjohur shkroi që letërsia amerikane kish humbur kokën e saj më domethënëse.
Por zemra, që ish e plagosur, e copëtuar, zemra e përshkruar nga shtatë shpata, ish ajo e Madame Clemm. Edgar qe njëkohësisht djali dhe vajza e saj. Një fat, thotë Willis, të cilit ia marr këto detaje, një fat i ashpër qe ai, që asaj iu desh të mbijetojë dhe mbrojë. Sepse Edgar Poe qe një njeri vështirësisht i trajtueshëm; përveç që ai shkruante me një zor të mundimshëm dhe në një stil „i cili ngrihej së tepërmi mbi nivelin e zakonshëm intelektual, që atij të kishin mundur t’i paguanin honorare të lartë“, ai qe vazhdimisht i përzjerë në vështirësi parash dhe deri asokohe atij dhe gruas së tij të sëmurë i mungonin gjërat më të domosdoshme për të jetuar. Një ditë prej ditësh Willis pa t’i hynte në zyrë një grua, e vjetër, e butë dhe serioze. Ishte Madame Clemm. Ajo „kërkonte punë“ për Edgarin e saj të shtrenjtë. Biografi thotë, që ai ish shtangur vërtet, jo vetëm për shkak të lavdërimit të plotë, vlerësimit të goditur, të cilin ajo ia kish falur talentit të djalit, por po aq përmes tërësisë së pamjes së saj, zërit të saj të butë dhe të trishtuar, manierave të saj pak prej babe plak, por të bukura dhe bujare. Dhe shumë vite rresht – shton ai – e pamë këtë shërbyese të palodhshme, të veshur varfërisht dhe pamjaftueshëm, të shkonte nga gazeta në gazetë, që të shiste këtu një poezi, aty një artikull, teksa kohë më kohë thosh, që „ai“ ish i sëmurë – i vetmi sqarim, e vetmja arsye, justifikimi i pandryshueshëm që ajo jepte, kur djali i saj ndjehej i prekur nga një nga ato epokat sterile, të cilat janë të njohura për shkrimtarët nervozë -, por në një kohë që ajo nuk ia lejonte asnjëherë buzëve të saj, të thoshte qoftë edhe vetëm një rrokje që do të mund të interpretohej si një dyshim, si një pakësim i besimit në gjeninë dhe forcën e vullnetit të të shumëdashurit të saj. Kur vajza e saj vdiq, ajo u mbërthye pas të mbijetuarit nga kjo luftë e pashërueshme me ndjenjë të dyfishuar mëmësore, ajo jetonte me të dhe u kujdes për të, duke e mbikëqyrur, duke e mbrojtur nga jeta dhe vetja e tij. Vërtet! – e mbyll Willis, i madh dhe i paanshëm – kur flijimi i një gruaje, i lindur në një dashuri të parë dhe i ushqyer përmes pasionit njerëzor, e fisnikëron dhe shenjtëron objektin e saj, çfare nuk flet këtu në favor të këtij njeriu, i cili e shtinte për një flijim të tillë: të pastër, vetëmohues dhe të shenjtë si një shteg hyjnor?! Zvogëluesit e Poe-s në të vërtetë do duhej të kishin shquar, që joshje kaq të fuqishme mund të jenë vetëm virtyte.
Mundet të mendohet, se sa tmerrësisht e prekur ishte gruaja e pafat nga lajmi. Ajo i shkroi Willis një letër, nga e cila unë dua të sjell këtu disa rreshta:
„Sot në mëngjes mësova për vdekjen e Eddi-t tim të dashur... A mund të më jepni disa hollësi të tjera, të më tregoni diçka më nga afër për rrethanat?... O! Mos e lini miken tuaj të gjorë në këtë brengë të hidhur!... Thuajini Zotit..., që të më bëjë vizitë; më duhet që të mbyll një porosi, që ma dha Eddie im i shkretë... Nuk e kam të nevojshme që t’ju lutem, ta njoftoni vdekjen e tij dhe të thoni fjalë të mira për të. Unë e di, që ju do ta bëni. Por flisni dhe të drejtën, sa djalë i dashur qe ai për mua, për mamanë e tij të gjorë, të dëshpëruar...“
Kjo grua më shfaqet me një madhështi më shumë se antike. E përfshirë nga një goditje e pashërueshme, ajo mendon vetëm për namin e atij, që i ish gjithçka, dhe nuk mjafton që ta kënaqësh, të thuash, se ai ka qenë gjeni, duhet të dihet, që ai ish njeri i mbushur me ndjenjën e detyrimit dhe dashurisë. Eshtë e qartë, që kjo nënë është një shembull për racat tona, që kujdesen shumë pak për flijim, heroizëm dhe për gjithçka, që kalon kufijtë e Duhet. A nuk ishte çështje nderi, t’i jepej veprave të poetit emri i asaj, që atij i qe dielli shpirtëror i jetës? Ai do ta balsamosë në lavdinë e vet emrin e gruas, butësia e së cilës diti t’i lidhë plagët e tij dhe pamja e së cilës pa pushim do të qëndrojë pezull mbi legjendat e martirëve të letërsisë.
Jeta e Poes, normat e tij, manierat e tij, qënia e tij fizike, gjithçka çfarë e përbën tërësinë e personalitet te tij, na shfaqet si diçka e errët dhe ndriçuese njëkohësisht. Personaliteti i tij qe unik, joshës dhe, si veprat e tij, i shënjuar në një mënyrë të papërshkrueshme me melankoli. Veç kësaj ai zotëronte talente të çdo lloji. Që në vite të rinj ai kish treguar një aftësi të rrallë për gjithë ushtrimet trupore, dhe megjithëse qe i shkurtër, me duar dhe këmbë femërore – sikurse gjithë qënia e tij e mbante këtë karakter delikatese femërore -, ai qe më shumë se robust dhe i aftë për prova të mrekullueshme force. Në të ri ai pat fituar një bast si notar, që i tejkalon masat e zakonisht të mundshmes. Mund të thuhet: Natyra u jep atyre, që i ka parashikuar për gjëra të mëdha, një temperament energjik, ashtu sikurse pemëve, që janë të caktuara të simbolizojnë pikëllimin dhe dhimbjen, iu dhuron vitalitet të fuqishëm. Këta njerëz, nganjëherë të mjerë në pamje, janë me konstitution atletik, të mirë për orgji dhe për punën, të përshtatshëm për ekscese dhe të aftë për kthjelltësi të habitshme.
Për Edgar Poe ka disa pika, në të cilat ekziston një unanimitet i pikëpamjeve, për shembull fismëria e tij e lartë e natyrshme, gojëtaria e tij dhe bukuria e tij, për të cilën, sikurse thuhet, ishte pak vanitoz. Manierat e tij, një përzierje unike e madhështisë dhe një butësie të theksuar, ishin plot vendosmëri. Fytyra, të ecurit, gjestet, mbajtjet e kokës, të gjitha e shquanin atë, kryesëpari në ditët e tij të mira, si një krijesë e zgjedhur. Nga e gjithë qënia e tij frymoste një solemnitet zaptues. Padyshim, ai ishte i shënjuar nga natyra, si ato trajtat e kalimtarëve në rrugë që tërheqin syrin e vëzhguesit dhe vënë në punë kujtesën e tij. Deri dhe pedanti, grindaveci Griswold pranon: kur ai i bëri vizitë Poes dhe e gjeti akoma të zbehtë dhe të sëmurë për shkak të vdekjes dhe sëmundjes së gruas së tij, ai ish habitur pamasë, jo vetëm për shkak të përsosmërisë të manierave të tij, por edhe prej fytyrës aristokratike si dhe atmosferës aromatike të dhomës së tij, e cila meqë ra fjala ish e mobiluar thjesht. Griswold nuk e di, që poetit më shumë se gjithë njerëzve të tjerë i ishte i veti një privilegj i cili i njihet parizienes dhe spanjolles: të mund të zbukurohen me kurrgjë; dhe që Poe, në të gjitha gjërat dashurues i së bukurës, kish shpikur artin, në një mënyrë të re të kthente një kasolle në një pallat. A nuk ka vizatuar ai me mendjen e tij më origjinale dhe të çuditshme skica për mobilje, plane për shtëpi fshati, kopshte dhe ide reformuese për peisazhe?
Ekziston një letër e mrekullueshme e zonjës Frances Osgood, që bënte pjesë tek miket e Poes dhe që na bën me dije detajet më të shënuara mbi zakonet e tij, personin e tij, jetën e tij shtëpiake. Kjo grua që edhe vetë ishte një letrare e shkëlqyer, kundërshton me guxim të gjithë veset dhe gabimet që ia vënë poetit.
„Mes burrash“ – i thotë ajo Griswold-it – „ai ishte ndoshta, ashtu siç e paraqisni ju, dhe si burrë mund të keni të drejtë. Por unë mbetem tek ajo, që mes grash ai ish krejt tjetër, dhe asnjë grua nuk ka mundur ta njohë Poen, pa ndjerë për të një interes të thellë. Ai më është shfaqur gjithnjë veç si një shembull elegance, fismërie dhe zemërmadhësie...
Qe në Astor-House, ku u pamë për herë të parë. Willis më kish paraqitur në Table d’hôte “Korbin”, mbi të cilin autori – kështu më tha – dëshironte të dinte mendimin tim. Muzika e fshehtë, e mbinatyrshme e kësaj poezie të çuditshme më përshkroi kaq plotësisht, saqë kur mësova, që Poe dëshironte të më prezantohej, përftova një ndjenjë që përmbante pak tmerr. Ai m’u shfaq me kokën e tij të bukur, krenare, me sytë e tij të errët, nga të cilët flakëronte drita e përzgjedhjes për punë të larta, një dritë, e rrjedhur tok nga ndjenjë dhe mendim, me manierat e tij, të cilat ishin një bashkim i papërsëritshëm i madhështisë dhe ëmbëlsisë; -ai më përshëndeti, i qetë, serioz, gati i ftohtë; por nën këtë të ftohtë dridhej një simpati kaq e shqueshme, saqë unë nuk mund të shmangesha, që të fitoja prej saj përshtypjen më të thellë. Prej këtij çasti deri në vdekjen e tij ne qemë miq..., dhe unë e di që në fjalët e tij të fundit unë kam pasur pjesën time në kujtimet e tij, dhe që ai mua, para se arsyeja e tij të binte nga froni zotërues, më dha një provë të skajshme të besnikërisë së tij në miqësi.
Fisëm qe në shtëpinë e tij njëkohësisht të thjeshtë dhe poetike, ku karakteri i Edgar Poes shfaqej në dritën e tij më të bukur. I shpenguar, i gjallë, mendjehollë, si një fëmijë i llastuar herë kokëulur dhe herë i pakëndshëm, kishte ai për gruan e tij të re, të butë e të adhuruar dhe për të gjithë të vinin, gjithnjë, qoftë edhe në mes të punëve më të lodhshme letrare, një fjalë të dashur, një buzëqeshje mirëdashëse, vëmendje të hirshme dhe kalorësiake. Orë të pafund kalova në pultin e tij, nën pikturën e „Leonorës“ së tij, të dashurës dhe të vdekurës, gjithnjë i tendosur, gjithnjë i devotshëm, në shkrimin e tij të mrekullueshëm të dorës duke shporrur dhe fantazitë shkëlqyese, që e përshkonin në çast trurin e tij të habitshëm. – Më kujtohet, sesi një mëngjes e pashë më të gëzueshëm dhe më të shkathët se zakonisht. Virginia, gruaja e tij e mbarë, më qe lutur, të vija tek ai dhe më qe e pamundur t’i kundërshtoja lutjeve të saj... E gjeta në punë e sipër për një seri artikujsh, të cilat ai i publikoi nën titullin: „The Literati of New York“. „Shihni“ – më tha, dhe aty shpalosi me një buzëqeshje fitimtari shumë rrota të vogla letre (ai shkruante në rripa të ngushtë, duket, që t’ia përshtaste kopjen e tij „rregullimit“ të gazetave) – „do t’ju tregoj përmes ndryshimit të gjatësisë gradët e ndryshme të vlerësimit, që kam për çdo gjymtyrë të racës suaj letrare. Në secilën prej këtyre letrave është njeri prej jush i paketuar dhe i trajtuar posaçërisht. – Eja këtu Virginie, dhe më ndihmo!” – Dhe ajo shpaloste njërën pas tjetrës. Në fund ajo kishte një, që ngjante thuajse e pafund. Duke qeshur Virginie u largua deri në një qoshe të dhomës, duke mbajtur në fund letrën dhe burri i vet anën tjetër deri në një qoshe tjetër. „Dhe kush është fatlumi“ – pyeta unë – „të cilin e keni konsideruar të denjë për një butësi kaq të pakrahasueshme?“ – „Pa dëgjojeni atë“ – thirri ai. „A thua sikur zemra e saj e vogël, vanitoze nuk ia ka thënë me kohë, që është ajo vetë!“
Kur isha e detyruar për shkak të shëndetit tim, të udhëtoja, mbajta me Poe-n një korrespondencë të rregullt, duke iu bindur kështu lutjeve të ndezura të gruas së tij, e cila besonte, që unë mund të kisha një ndikim të mirë dhe veprim shërues mbi të... Sa i përket dashurisë dhe besimit mes tij dhe gruas, një teatër i mrekullueshëm për mua, nuk do mund të flisja dot me bindje të mjaftueshme, me ngrohtësi të mjaftueshme. Po i kaloj disa episode poetike, në të cilat ai sillte temperamentin e tij romantik. Unë besoj, se ajo qe e vetmja femër, që ai vazhdimisht me të vërtetë e ka dashuruar...“
Në novelat e Poes nuk gjen asgjë për dashurinë. Të paktën „Ligeia“, „Eleonora“ nuk janë histori të vërteta dashurie, duke qenë se ideja bazë, mbi të cilën bazohet vepra, është e krejt tjetër natyre. Ndoshta ai besonte, se proza nuk është gjuhë, e cila të gjendet në të njëjtin nivel me këtë ndjenjë të çuditshme dhe gati të papërshkrueshme; sepse poezitë e tij nga ana tjetër janë të mbushura fuqimisht me të. Pasioni hyjnor shfaqet atje i shkëlqyeshëm, i qartë dhe vazhdimisht i mbështjellë nga një melankoli e pashërueshme. Në artikujt e tij ai flet nganjëherë për dashurinë, deri edhe për një diçka, nga e cila veç emri i bën pendat të dridhen. Në „The Domain of Arnhaim“ ai siguron, që katër kushtet elementare të fatit janë: jeta në ajër të lirë, dashuria e një gruaje, shkëputja nga çdolloj ambicieje dhe krijimi i një të bukure të re. – Çfarë e forcon akoma më tej idenë e Frances Osgood mbi respektin kalorësiak të Poes për gratë, është fakti, që megjithë talentin e tij të mrekullueshëm për grotesken dhe të tmerrshmen, në gjithë veprën e tij nuk ka as edhe një vend, i cili të ketë karakterin e banalitetit, ose qoftë dhe vetëm të epshit sensual. Figurat e tij femërore janë si të thuash të rrethuara nga një aureolë; nga një kubé e mbinatyrshme ato ndriçojnë dhe janë të pikturuara në mënyrën emfatike të një të përdëlluari. – Sa i përket „episodeve romantike“, lejohet të jesh i habitur, që një qënie kaq nervoze, karakteristika e së cilës ndoshta ishte etja për bukurinë, nganjëherë me zjarr pasionant të kalorësisë i është kushtuar, kësaj luleje vullkanike të ëmbël si myshk erëmirë, për të cilën truri në vlim i poetit është një truall i zgjedhur.
Nga bukuria e tij e çuditshme personale, për të cilën flasin shumë biografë, arsyeja mundet të krijojë një përshtypje të përafrueshme, kur thërret në ndihmë të gjithë shenjat e vagullta dhe sidoqoftë karakteristike, të cilat janë të përmbajtura në fjalën „romantik“, një fjalë, që zakonisht shërben për të riprodhuar llojet e bukurisë, të cilat kryesisht konsistojnë në shprehje. Poe kishte një ballë të madh, mbizotërues, mbi të cilin disa ngritje tradhëtonin aftësitë që deri derdhen, të cilat ato janë të paracaktuara të tregojnë – talent për konstruksion, për krahasimin, për gjetjen e kauzalitetit -, dhe mbi këto zotëronte në qetësi krenare sensi i mënyrës ideale të të qënit, sensi estetik par excellence. Ndërkohë, megjithë këto dhunti, ose deri për shkak të këtyre kauzaliteteve të jashtëzakonshme, jepte kjo kokë, parë në profil, ndoshta jo një pamje të këndshme. Si në të gjithë gjërat, të cilat bartin karakterin e një sensi veçanërisht të shkëlqyeshëm, mund të rridhte një deficit nga vërshimi, një varfëri nga uzurpimi. Sy të mëdhenj kishte, të errët dhe njëkohësisht plot dritë, me një ngjyrë të pacaktuar dhe të turbullt me një nuancë për në vjollcë; hunda ishte e fisme dhe e fuqishme, goja delikate dhe e trishtuar, megjithëse njëkohësisht buzëqeshëse, lëkura kafe me dritë, çehrja shumicën e rasteve e zbehtë, shprehja pak e shpërndarë dhe padallueshëm e rrudhur nga një melankoli e qëndrueshme.
Kuvendimi i tij ishte shumë domethënës dhe frytdhënës. Ai nuk ish një i ashtuquajtur folës i bukur – diçka e tmerrshme! -, dhe meqë ra fjala dhe fjala e tij sikurse dhe penda i shmangej konvencionales; por një dije e shtrirë, një zotërim i fuqishëm i gjuhës, studime të gjera, përshtypje të mbledhura në shumë vende, i karakterizonin fjalët e tij. Gojëtaria e tij, në thelb poetike, plot metodë, dhe njëkohësisht duke lëvizur jashtë çdo metode të njohur; një arsenal pamjesh, të cilat ai ia merrte një bote pak të njohur për tërësinë e shpirtërave; një art i mrekullueshëm, nga një kusht i dukshëm dhe mëse i pranueshëm të derivosh vërejtje të fshehta dhe të reja, të hapësh perspektiva të habitshme dhe me një fjalë ta tërheqësh me vete artin, ta nxisësh për të menduar, për të ëndërruar, t’i rrëmbesh shpirtërat nga pisllëku i rutinës – këto ishin cilësitë verbuese, për të cilat shumë njerëz kanë ruajtur kujtimin. Por ndodhte nganjëherë – e thonë të paktën -, që poeti, duke i bërë qejfin humorit të tij shkatërrues, i rrëzonte miqtë e tij përmes një cinizmi turbullues dhe rrëzonte pa mëshirë veprën e mendjes së tij. Për t’u shquar është gjithashtu, që ai në zgjedhjen e dëgjuesve të tij ishte shumë pak sederli, dhe besoj, lexuesi do të gjejë lehtësisht në histori të tjera inteligjenca të mëdha dhe origjinale, të cilave iu mjaftonte çdo shoqëri. Disa mendje, të cilat janë të vetmuara në mes të turmës dhe të cilat zbaviten në biseda me veten, nuk kanë ç’ta bëjnë „delikatesën sa i përket publikut“. Përmbledhur në një ky është një lloj vëllazërimi, që bazohet në përbuzje.
Për atë alkoolizëm – që është bërë i njohur dhe është qortuar me një këmbëngulje, që mund të zgjojë lehtësisht besimin, se gjithë shkrimtarët e SHBA-së, përveç Poes, qenkan engjëj të esëlltisë -, për të duhet thënë dhe një fjalë. Lidhur me të janë shumë versione, dhe asnjë nuk përjashton të tjerët. Para së gjithash kam detyrimin të shquaj, që Willis dhe zonja Osgood sigurojnë, që një sasi shumë e pakët vere ose likeri ishte e mjaftueshme, për ta çoroditur totalisht organizmin e tij. Përtej kësaj është lehtësisht e mendueshme, që një njeri, kaq tërësisht i vetmuar, kaq thellësisht i pafat, i cili shpesh ka mundur ta shohë në fytyrë krejt sistemin shoqëror si një paradoks dhe një mashtrim, një njeri, i cili i torturuar nga një fat kaq i pamëshirshëm, e përsëriste shpesh, që shoqëria nuk është gjë tjetër veçse një trumbë të mjeruarish – (Griswold është ai, i cili kujton për këtë, i indinjuar në formën e një njeriu, i cili mund të mendojë po kështu, por që nuk do ta shprehte kurrë) – është e natyrshme, them unë, të pranosh, që ky poet, si fëmijë i lënë në dorë të ngjitje-zbritjeve të jetës së hapur, truri i të cilit rrotullohej në një punë të rëndë të pandërprerë, nganjëherë kërkonte një harrim që t’i kënaqte shpirtin tek shishja. Armiqësi të fshehta letrare, marramendje para pafundësisë, vuajtje shtëpiake, fyerje të bamirësisë – para gjithë këtyre Poe arratisej në të zezën e dehjes si në një varr në përgatitje e sipër. Po aq sa i mirë edhe mund të shfaqet ky shpjegim, unë e shoh si jo mjaftueshëm gjithpërfshirës dhe nuk i besoj atij për shkak të lehtësisë së tij të mjerueshme.
Dëgjoj, që ai nuk pinte si shijues, por si barbar, me një aktivitet dhe ndarje kohe tërësisht amerikane, njësoj sikur po përmbushte një funksion njerivrasës, njësoj sikur të kishte „diçka“ në vete për ta vrarë, „a worm that would not die“. Meqë ra fjala tregojnë, se një ditë, i bërë gati që të martohej përsëri – afishimi zyrtar ishte publikuar dhe, kur po e përgëzonin për një lidhje, e cila do të vendoste në duart e tij gjithë kushtet e fatit dhe mirëqënies, ai kish thënë: „Eshtë ndoshta e mundur, që ju keni parë një afishim zyrtar, por mbani mend këtë: Unë nuk do të martohem përsëri!“ – në këtë ditë pra ai, tmerrësisht i dehur, shkaktoi një skandal në fqinjësinë e asaj, e cila duhet të bëhej gruaja e tij, dhe gjeti në këtë mënyrë arrati në detyrimin e tij, për t’u çliruar nga betimi i tij i rremë karshi të vdekurës, portreti i së cilës jetonte brenda tij dhe së cilës ai i kish kënduar mrekullisht në „Annabel Lee“. Në një numër të madh rastesh pra unë e mbaj faktin pafund të vlefshëm të paramendimit si të caktuar dhe të vërtetuar.
Nga ana tjetër lexoj, në një artikull të gjatë në „Southern Literary Messenger“ – pikërisht në atë gazetë, fatin e së cilës ai e kish themeluar -, që asnjëherë pastërtia, siguria e stilit të tij, asnjëherë zelli i tij për punë nuk u pengua nga ky zakon i tmerrshëm; që hartimit të pjesëve të tij më shumë të vlerësuara i pararendte dhe i pasrendte një nga këto kriza; që ai pas publikimit të „Heureka“ iu bë rob prirjes së tij në mënyrë për të të ardhur keq, dhe që ai në New York në të njëjtin mëngjes, në të cilin ish publikuar „Korbi“, ndërkohë që emri i tij ish në gojën e të gjithëve, rrezikshëm duke iu penguar këmbët, ai lëkundej përmes Broadway-t. Duhet pikasur, që fjalët „pararendte dhe pasrendte“ përmbajnë informacionin, që dehja mund t’i shërbente qoftë si mjet për nxitje sikurse dhe për qetësim.
Ka përshtypje sikurse dihet kalimtare dhe që të ngrijnë habie – dhe ato janë aq më shumë ngrirëse në habi, sa më kalimtare të jenë ato -, të cilat deri tani ndjekin një simptomë të jashtme, një lloj njoftimi kujtues, për shembull një tingëllimi kambane, një note në muzikë, ose një arome të harruar, dhe të cilat vetë i pason një ngjarje, e cila i ngjan një ngjarjeje, e cila na është e njohur dhe e cila mbante të njëjtin vend në një zinxhir më parë të dukshëm. Njëjtë këtyre përshtypjeve tani, ose njëjtë atyre ëndrrave periodike të çuditshme, të cilat kthehen shpesh në dremitjen e netëve tona, ka pa diskutim dhe në dehje jo vetëm zinxhirë ëndrre, por deri edhe rradhë arsyetimesh, të cilat për t’u riprodhuar, kanë nevojë për mjedisin, në të cilin ato u lindën. Nëse lexuesi më ka ndjekur i dëshiruar, atëherë ai e ka gjetur tashmë përfundimin -: Unë besoj, se në shumë raste – patjetër jo në të gjithë – e dehura e Poes ishte një mjet kujtese, një metodë energjike vdekjeprurëse, por e cila i përgjigjej natyrës së tij pasionante. Poeti kish mësuar të pirin, duke bërë çmos si një letrar me përkushtim, për të mbajtur fletore shënimesh. Ai nuk mund t’i bënte ballë kërkesës, që të rigjente vizionet e tij të mrekullueshme ose të tmerrshme, konceptimet e tij fine, delikate, të cilat i kish ndeshur në një stuhi të mëparshme; qenë të njohur të vjetër, të cilët e tërhiqnin urdhërueshëm, dhe për t’u lidhur sërish me to, ai ndoqi rrugën më të rrezikshme, por më direkte. Një pjesë e asaj, çka sot përbën zbavitjen tonë, është ajo çka e vrau atë.
Nga veprat e këtij gjeniu unik mund të them pak; Publiku do ta shohë vetë, se çfarë duhet të mendojë për to. Ndoshta do të më ishte e vështirë, por jo e pamundur, që të bëhet e qartë metoda e tij, procedura e tij që të shpërbëjë, kryesëpari në pjesën e veprave të tij, veprimi kryesor i së cilave bazohet në një analizë të mbështetur mirë. Unë do mundesha ta fusja lexuesin në të fshehtat e metodës së tij të punës, mund të zgjerohesha mbi atë përqindje të shpirtit amerikan, që mbi një vështirësi të mundur, mbi një gjëegjëzë të zgjidhur, mbi një pjesë të realizuar force e bën atë të gëzohet, që e nxit, me një kënaqësi fëminore dhe gati perverse në botën e probabiliteteve dhe dyshimeve të zbavitet dhe të krijojë „lajme të rremë“ , të cilëve arti i tij subtil i ka falur probabilitet jete. Asnjeri nuk do ta mohojë, që Poe është një xhongler i mrekullueshëm; por unë e di, që vlerësimin e vet ai ia kushtonte kryesisht një pjese tjetër të veprave. Unë kam disa vërejtje më kuptimplota, krejt të shkurtra.
Jo përmes mrekullive të tij materiale, të cilat megjithatë i kanë siguruar famën e tij, do t’i jetë dhënë atij, që të sigurojë adhurimin e njerëzve që mendojnë, por përmes dashurisë së tij për të bukurën, përmes njohjes së tij të kushteve harmonike të bukurisë, përmes poezisë së tij të thellë dhe plot mall, megjithatë jo më pak të punuar tejdukshëm dhe qartë si një bizhuteri e kristaltë – përmes stilit të tij të vlefshëm për adhurim, të pastër dhe bizarr – i strukturuar si luspat e një veshje armatimi – i pëlqyeshëm dhe tejmase i saktë – tek i cili shenja më e lehtë shërben që lexuesin lehtas ta bartë tek një qëllim i synuar – dhe para së gjithash përmes kësaj gjenie tërësisht të veçantë, përmes këtij temperament unik, që ia lejoi atij, në një mënyrë të pagabimtë, përfshirëse, të tmerrshme të paraqesë dhe sqarojë përjashtimin nga rregulli i normave. – Diderot, për të shquar një nga qindra shembujt, është një autor sanguin; Poe është shkrimtari i nervave, dhe ndoshta dhe diçka më shumë se kaq -, dhe më i miri që unë njoh.
Tek ai çdo depërtim në material është tërheqës pa dhunë, i krahasueshëm me një vorbull. Dinjiteti i tij të habit dhe ta mban shpirtin gjallë. Kështu menjëherë ndihet që bëhet fjalë për diçka me rëndësi. Dhe ngadalë, pas e më pas, shpaloset një histori, tek e cila krejt interesi bazohet në një shkitje të pashqueshme të intelektit, në një dozim të pazgjuar të natyrës gjatë amalgamimit të aftësive. Lexuesi, i mbërthyer nga marramendja, detyrohet, të ndjekë autorin në deduksionet e tij magjepsëse.
Asnjë njeri, e përsëris, nuk ka treguar me më shumë magji mbi përjashtimet e jetës njerëzore dhe natyrës; - gjithë kurioziteti i zjarrtë i shërimit – ; stinët në zbritje të vitit, të ngarkuara me shkëlqim çnervozues, kohët e nxehta, të lagështa dhe të avullta, meqë era e jugut i mpin nervat dhe i shtendos si kordat e një instrumenti, meqë sytë mbushen me lotë, që nuk vijnë nga zemra; haluçinacioni, fillimisht duke i lënë akoma vend dyshimit, por pas pak i bindur dhe më i mbushur me arsyetime sesa një libër; absurdja, që vendoset në inteligjencë dhe e zotëron me një llogjikë të tmerrshme; histeria, që e zhvendos vullnetin; kundërshtinë, që lind mes nervave dhe mendjes; dhe njeriun, e nxjerrë nga ekuilibri deri në pikën, që ai e shpreh dhimbjen përmes së qeshurës. Ai analizon më kalimtaren, të papeshueshmen e peshon në dorën e tij dhe përshkruan në atë mënyrë të saktë shkencore, pasojat e së cilës janë aq të tmerrshme, gjithë imangjinaren, që njeriun nervoz e mbërthen valëvitshëm dhe e drejton përballë së keqes.
Deri dhe zjarri, me të cilin ai bie mbi grotesken nga dashuria për grotesken, mbi të tmerrshmen nga dashuria për të tmerrshmen, më shfaqet se vetëm e vërteton dlirësinë e veprës së tij dhe harmoninë e poetit dhe njeriut. – Unë e kam vënë re, që tek disa njerëz ky zjarr është shpesh pasojë e një energjie të dhunshme, të pazënë me punë, vitale, nganjëherë e një dlirësie kokëfortë dhe e një sensibiliteti të thellë. Epshi mbinatyror, që njeriu mund të ndjejë, kur sheh gjakun e vet t’i rrjedhë, lëvizjet e papritura, të fuqishme, të padobi, britmat e nxjerra zëlartë, pa patur dhënë mendja e fytit një urdhër, këto janë shfaqje, të cilat pikërisht këtu duhen renditur.
Në prehrin e letërsisë, ku ajri është i holluar, mendja mundet të njohë atë frikë të pacaktuar, atë frikë që priret nga lotët dhe atë dhimbje të zemrës, siç janë ato në shtëpi të vetën në vendet pamatshëm të largëta. Por më e fortë është ndjenja e adhurimit, dhe përveç kësaj arti i tij është kaq i madh! Sfondet dhe gjërat anësore i përshtaten këtu të ndjerit të personazheve. Vetmia e natyrës ose jeta e trazuar e qyteteve, gjithçka këtu është e përshkruar në mënyrë nervoze dhe fantastike. Sikundër Delacroix ynë i madh, që e ngriti artin e tij në nivelin e poezisë së lartë, Edgar Poe dashuron, krijimin e tij ta lërë të lëvizë në terren farfuritës blu dhe të gjelbër, ku ngjitet fosforeshenca e kalbëzimit dhe aroma e furtunës. E ashtuquajtura natyrë e pajetë ka pjesë në natyrën e qënieve të gjalla dhe ngjethet, njëjtë si ajo, në një ngjethje mbinatyrore, galvanike. Dhoma thellohet përmes opiumit; opiumi i jep këtu bojërave një sens magjik dhe gjithë zhurmave një vibracion të një thellësie më të rëndësishme tingulli. Nganjëherë hapen papritmas, të mbingopura nga ngjyra dhe drita, pamje madhështore në peisazhet e tij, dhe në thelbin e horizonteve të tyre shihen të mbijnë qytete orientale dhe arkitektura, të mbështjella me avull përmes largësisë, dhe dielli i derdh rryma ari përmbi.
Personazhet e Poes, ose më mirë personazhi i Poes, njeriu me aftësitë e tejmprehta, njeriu me nervat e shtendosura, njeriu vullneti fërgëllues dhe i duruar i të cilit i bën sfidë vështirësive, ai, shikimi i të cilit me ngurtësinë e një shpate është i drejtuar mbi objektet, të cilat sa më shumë intensivisht t’i shohë ai, aq më të mëdha bëhen, - ky është Poe vetë. – Dhe gratë e tij, të gjitha plot dritë dhe të sëmura, duke vdekur në vuajtje të çuditshme dhe të gjitha duke folur me një zë, që ndihet si muzikë, është përsëri ai; ose së paku: përmes gjithë qënies së tyre çuditshëm tërheqëse, përmes dijes së tyre, përmes melankolisë së tyre të pashërueshme ato kanë pjesë të fuqishme në natyrën e krijuesit të tyre. Femra ideale e tij ama, Titanida e tij, shfaqet në portrete të ndryshme, të cilat janë të shpërhapura në poezitë e tij të pakta, portrete, ose më mirë mënyra për ta ndjerë të bukurën, që temperamenti i autorit i sjell së bashku dhe i shkrin në një njësi të vagullt por sidoqoftë të ndjeshme dhe ku, delikate ndoshta më shumë se tjetërkund, jeton ajo dashuri e pangopshme për të bukurën, që përbën të drejtën kryesore e tij, dua të them përbën përmbledhjen e të drejtave të tij për prirjen drejt dhe adhurimin e poetëve.



Nga gjermanishtja e shqipëroi: Dita

Shënim: Materiali është marrë nga: Edgar Allan Poe. Erzählungen – Phantastische Fahrten, Geschichten des Grauens und Detektivgeschichten, Gondrom Verlag GmbH, Bindlach 1997. Teksti shërben si parathënie e librit. Nuk jepen të dhëna më shumë, se nga është marrë ai, se në cilin vit është shkruar. Por përkthimi në gjermanisht i tregimeve në brendi të librit bazohet në botimin e plotë amerikan të veprës së Poes (Virginia Edition), New York, 1902.



(i) Tregimi „Fuçia e Amontillado-s“ („The Cask of Amontillado“). Fusnotë e Baudelaire.


(ii) Në tekstin në gjermanisht këtu qëndron në thonjëza fjala “Enten”, shumësi për “Ente”, fjalë për të cilën duke iu referuar Duden Deutsches Universalwörterbuch (2001) mundemi të gjejmë disa kuptime në gjermanisht. Zgjedhja për „lajm i rremë“ u bazua në përmbajtjen e veprës së Poes.
 

SubZ

A Legend Never Dies
Anëtar
Aug 8, 2010
Postime
739
Pikët
0
Vendndodhja
Underground
Baudelaire për Poe

Leximi i një libri me tregime nga Edgar Poe kërkon vullnetin e lexuesit për ta pranuar të tmerrshmen dhe mrekullueshmen ta ngjethë dhe që edhe në kohë të nxehtë t’i kujtojë, se dimri nuk pyet për kufij stinësh. Por nëse me këtë këshillë nuk është i pajisur që në fillim, lexuesit ndoshta do t’i duhet të ndalet dhe të marrë frymë mes tregimeve, ta lejë librin të prehet për pak kohë mënjanë e t’i kthehet me ngadalë, kohë pas kohe. Ose po e preferoi vënien e zemrës nën tension ndoshta dhe ta përpijë krejt librin me një frymë e me përqendrimin që e mbart esenca, të kalojë në atë univers drithmash, në të cilat dhe autorit i është dashur të kalojë gjatë shkrimit.

Po ç’mund të ndodhë, nëse libri që lexuesi ka shtënë në dorë rastësisht përmban përtej madhështisë me emrin Poe dhe parathënien eseistike nga një autor i shquar? Atëherë do të shtohet dhe një zgjedhje më shumë për t’u bërë. Lexuesi do mund t’i përvishet më së pari leximit të parathënies si një hyrje në atë që të pret. Ose në të kundërtën ta “injorojë” parathënien, me qëllim mosinfluencimin në krijim përshtypjesh para kohe, të cilat mund t’i imponohen nga simpatia që mund të ketë për autorin e parathënies dhe besimin në forcën e gjykimit përzgjedhës të autorit në fjalë. Para kësaj zgjedhjeje të dytë u gjenda disa vjet më parë edhe unë si lexuese e një libri me tregime të Poe-s që mbante një parathënie të shkruar nga Charles Baudelaire. Vendimi im qe për mosinfluencimin, deri kur mbërrita në një pikë, në të cilën më nuk po iu besoja syve, nëse ajo që po lexoja vërtet ishte e shkruar. Aty iu ktheva Baudelaire-t dhe besoj, se kjo ka qenë arsyeja kryesore, pse tekstin e tij që shërbente si parathënie të munda ta lexoja me sy kritik si një tekst më vete, që meriton sjelljen më vete në një përkthim dhe jo thjesht si një hyrje. Përshtypjen estetike për çfarë kisha lexuar e po lexoja, ai po e pasuronte me përshtypje mbi Poe-n autor, mbi jetën e vështirë të tij si njeri, mbi njerëzit që i kishin qëndruar pranë, e gjithë kjo ndërthurur plot dashuri dhe adhurim për veprën dhe mirënjohje e dhimbsuri për njeriun e përvuajtur që e kish sjellë atë në jetë. Një kërkim në vijim të këtij leximi, më vuri në dijeni të faktit, se Baudelaire është ndoshta arsyeja kryesore, pse vepra e Poes njohu pritje të madhe në Evropë. Ndoshta një nga shembujt më të mëdhenj në letërsi, ku mund të përftohet roli i bujarisë së shkrimtarit që njëkohësisht është lexues i mirë pasionant dhe bashkë me këtë e ndjen si nevojë të brendshme që duke shquar vlerën sipas shijes së vet, të ndikojë në shijen estetike të lexuesve të tij bashkëkohës e paskohës.

Teksti nis i qetë dhe i thjeshtë dhe komplikohet nga ana gjuhësore deri në një nivel që në atë kohë të leximit të parë ma bëri të qartë, se do t’i duhej gjermanishtes sime të piqej edhe disa vjet, pa të mundja të merresha me tekstin për ta sjellë në shqip. Vitet kaluan dhe kjo sjellje që po ndodh tani, më lejoi të vej re, se për gjuhëtarët e letrarët ka akoma vend mjaftueshëm për ta rritur shqipen.

Me shpresën që kush do ndalet ta lexojë këtë artikull e përkthimin që e shoqëron do të jetë tashmë një lexues i Poe-s, uroj shijim të tekstit. Për të pasionuarit pas përkthimit, do e dëshiroja një pjesmarrje në përmirësimin e tij përmes një përballjeje me origjinalin që e mendoj, se duhet të jetë në frëngjisht. Por ndoshta kjo mbetet për një të ardhshme e për të pasionuar të vërtetë pas përkthimit, pas Poe-s e Baudelaire-t njëkohësisht.
 

SubZ

A Legend Never Dies
Anëtar
Aug 8, 2010
Postime
739
Pikët
0
Vendndodhja
Underground
Morella

EDGAR ALLAN POE


Vetë, me veten tënde, i vetmuar, përjetë një i vetëm dhe tek.
PLATONI: SYMPOS

E vlerësoja me një ndjenjë ngrohtësisht të thellë dhe tepër të veçantë, miken time Morella. I gjëndur rastësisht në shoqërinë ku ajo përkiste shumë vjet të shkuara, që në takimin e parë, ndjeva shpirtin të më digjej nga njëlloj flake që nuk e kisha njohur kurrë më parë; por nuk ishin flakë Erosi ato dhe më torturonte brënda meje mendimi që unë në një mënyrë apo në një tjetër duhet të përcaktoja kuptimin e tyre të zakonshëm apo të kthjelloja zjarrin e vagullt që ato më sillnin. Ne u takuam dhe fati na çoi të dyve drejt altarit, por unë kurrë ndonjëherë nuk i fola për pasion dhe as për dashuri. Ajo gjithsesi, u largua nga shoqëria e saj dhe qoftë edhe ky përkushtimi i saj për të qëndruar vetëm për vetëm me mua, më mbushte me lumturi. Ishte lumturi ta mendoje; një lumturi deri në ëndërrim.
Njohuritë e Morellës mbi botën, ishin tepër të thella. Sipas gjithë dijeve të mija, talenti i saj i kalonte kufinjtë e normales dhe mëndja e saj kishte një fuqi tepër të madhe. E ndjeja ketë dhe në shumë gjëra, bëhesha nxënësi i saj. Shpejt mora vesh që ndoshta për shkak të edukimit të saj në Presburg, ajo kishte njohur përpara meje një numur të madh të atyre shkrimeve mistike të cilat zakonisht janë konsideruar vetëm mbeturina të letërsise së herëshme Gjermane. Ato, për ca arësye që unë nuk mund ti imagjinoja, ishin të preferuarat e saj - dhe me kalimin e kohës ato u bënë po ashtu edhe për mua,- dhe studimi i vazhdueshëm i tyre duhet ti atribuohet ndikimit të thjeshtë por të efektshëm, të forcës së zakonit dhe shëmbëlltyrës.
Nëse nuk gabohem, arësyeja ime, kishte shumë pak të bënte me të gjithë ketë. Bindjet e mija,- me sa mbaj mënd unë,- asnjëherë nuk ishin bazuar mbi gjëra ideale, dhe as që kishin pasur ndonjë pigment misticizmi ,i cili u lexua më vonë, vetëm në qofsha i gabuar në atë çka besoja apo në atë çka mendoja atëherë. I bindur për ketë, unë e braktisa thellësisht pa kushte veten në duart e gruas time, dhe u futa me një zemër të dlirë në labirinthet e studimeve të saj. Dhe pastaj- pastaj, ndërsa derdhesha përmbi faqet e ndaluara, ndjeja një shpirt të ndaluar që ndizej brënda meje- Morella vinte atëherë dorën e saj të ftohtë mbi timen, dhe ndriçonte me një zë të fikur,- nga hiri i një filozofie të vdekur- disa fjalë të veçanta, kuptimi i çuditshëm i të cilave i bënte të flakëronin përmbi kujtesën time. Pastaj, për orë të tëra, qëndroja si i humbur përkrah saj, dhe vegjetoja nën tingujt jetësorë të muzikalitetit të zërit të saj, derisa në vazhdimësi melodia e tij fillonte ndërthurej me nota tmerri, dhe një hije gradualisht zbriste mbi shpirtin tim, e unë zbehesha e zbehesha, dhe fërgëlloja brënda meje nën këto tinguj kaq jotokësorë. Pastaj, tingujt jetësorë në zërin e saj, shuheshin papritur nën dridhjet e tmerrit, dhe gjëja më e bukur kthehej në atë më të neveritëshmen, ashtu si Hinnon kthehet në Ge-Henna.
Është e panevojshme të theksoj karakterin e saktë të këtyre analizave të cilat, -në fakt ishin shumë më voluminoze nga çkam treguar unë,- përbënin, për një kohë të gjatë, pothuajse të vetmin bashkëbisedim mes meje dhe Morellës. Të mësuara në atë që emërtohet moral theologjik ato do dukeshin lehtësisht te përtypëshme për mëndjen por nëse do ishe i pamësuar me të, sido që ta ktheje, të gjitha pikat e diskutimit, do të dukeshin shumë pak të kuptueshme.
Pantheismi i egër i Fichte; Paliggenedia e modifikuar e Pitagorianëve; dhe mbi të gjitha, doktrina e Identitetit e inkurajuar me forcë nga Shchelling, ishin kryesisht pikat e diskutimit që i referoheshin gjëse më të bukur të Morellës imagjinative.Ketë identitet i cili është emërtuar personal, Z. Locke,- më duket,- e përkufizon si diçka që konsiston në gjykimin e shëndoshë të qënies njerëzore. Dhe përderisa me njeri ne nënkuptojmë një thelb inteligjent që arsyeton, dhe përderisa ekziston një ndërgjegje që shoqëron mendimin, është pikërisht kjo që na bën të jemi ajo që ne e quajmë vetja jonë, dhe në të njëjtën kohë na dallon ne nga format e tjera të qënieve që mendojnë, dhe na jep indentitetin personal. Por principi i të qënit i veçantë, nocioni i këtij identiteti që pas vdekjes është ose nuk është i humbur përgjithnjë, përbënte për mua në atë kohë, objektin e një interesi tepër të fortë; tashmë jo dhe aq për natyrën përpëlitëse dhe ngacmuese të pasojave të tij, se sa për nga mënyra e spikatur dhe emocionale me të cilën Morella e përmëndëte atë.
Por ja erdhi një kohë kur misteri i gruas time më përfshiu të tërin si të ishte një formulë magjike. Unë fillova të mos i duroja dot më prekjet e gishtërinjve të saj të hollë e të zbehtë, as tonin e ulët dhe muzikalitetin e të folurës, dhe as shkëlqimin e syve të saj melankolikë. Dhe ajo i dinte të gjitha këto, dhe asnjë kundërshtim nuk shprehte; dukej sikur dobësia dhe budallallëku im ishin gjëra të pritëshme dhe të njohura që më parë nga ajo dhe duke buzëqeshur e quante të gjithë këtë thjesht fat. Ajo dukej gjithashtu e vetëdijëshme për shkakun ,- për mua krejt të panjohur-, të tjetërsimit gradual të vëmëndjes time; por asnjëherë nuk dha ndonjë arësye për ketë apo për natyrën e asaj që po ndodhte. Nga ana tjetër ishte ajo grua e cila tretej ditë pas dite. Në momentet kur e kuqja e faqeve të saj thellohej dhe venat në ballë i bëheshin gjithnjë e më blu; përnjëherë qënia ime shkrihej në keqardhje dhe kur pas atij momenti kapja vështrimin e syve të saj të menduar, shpirti më dhimbte dhe më trazohej, me trazimin e atij që hedh vështrimin poshtë në humnera të pamata.
Mund të them vallë që në ato momente unë dëshiroja thellësisht me një dëshire të zellshme dhe gërryese momentin e mbarimit të Morellës? Po, e dëshiroja; por shpirti i brishtë, rezistonte dhe i ngjitej mureve prej balte të godinës së tij, për ditë, javë dhe muaj të pafund të lodhshëm, derisa nervat e mija të torturuara arrinin të sundonin mbi llogjikën time, zemërimi rritej brënda meje për shkak të vonesës, dhe me zemrën e një shpirti të keq , mallkoja ditët , orët dhe momentet e hidhura që dukeshin sikur zgjateshin dhe zgjateshin pa fund, ndërkohë që jeta e saj delikate shuhej, si hijet që vdesin në fund të ditës.
Por një mëngjes vjështë, kur erërat akoma flinin në shtretërit e tyre qiellore , Morella më thirri të qëndroja pranë saj. Një mjegull e dendur e mbështillte tokën, një shkëlqim i ngrohtë shtrihej mbi ujrat dhe një ylber që nga kupa qiellore i dorëzohej gjetheve të dëndura të vjeshtës në pyll.
“Është dita e ditëve,” me tha, ndërsa unë i afrohesha; “nje ditë e të gjitha ditëve, të jetës apo të vdekjes qofshin. Është një ditë e këndëshme për bijtë e tokës dhe jetës – ah, por po aq e këndëshme për bijat e qiellit dhe vdekjes!”
Unë e putha në ballë dhe ajo vazhdoi:
“ Unë po vdes, por akoma do rroj.”
“Morella!”
“ Ditë që ti të me kesh dashur, nuk ka pasur,—por atë që ke neveritur gjatë jetës tënde, në vdekje ke për ta adhuruar.”
“Morella!”
“ Ja po ta them përsëri që jam duke vdekur. Por brënda meje pengu i dashurise time është ngjizur - oh sa e vogel!- dhe ajo ndjen për mua, Morrella. Dhe kur shpirti im të niset fëmija do jetojë – fëmija yt dhe i imi, i Morellës. Por ditët e tua do jenë ditët e dhimbjes- Një dhimbje më e gjata ndër ndjenjat siç është qiparisi më i forti ndër drurët. Për ty orët e lumturisë kanë mbaruar dhe gëzimi nuk këputet dy herë në jetë, ashtu si trëndafilat e tempujve në Paestum që mblidhen dy herë në vit. Kjo nuk do zgjasë dhe pastaj, ti nuk do luash më Tenianin por duke lënë mënjanë manjolat dhe hardhitë, ti do mbështjellësh qefinin në kokë, siç bëjnë myslimanët në Mekë.
“Morella!” klitha, “Morella! Si mund të parathuash të tilla gjëra?” Por ajo ktheu kokën mënjanë mbi jastëk dhe një dridhje e lehtë i kaloi nëpër gjymtyrë, dhe kështu ajo vdiq dhe zëri i saj nuk u dëgjua më.
Por ashtu siç e parashikoi,- fëmija që ajo lindi gjatë vdekjes, dhe që nuk mori frymë deri në momentin që e ëma e saj pushoi së marri frymë,- fëmija i saj, një vajzë, erdhi në jetë. Ajo u rrit në mënyrë të çuditëshme në trup dhe intelekt ; ishte ngjashmëria perfekte e asaj që kishte ikur, dhe unë e desha atë me dashurinë më të ethëshme që do kisha besuar ndonjëherë që do mund ta ndjeja për ndonjë qënie të kësaj toke.
Por atje tej, shumë larg, qielli i kësaj dashurie të pastër, errësohej, dhe melankolia e thellë, tmerri, dhe dhimbja e mundimshme rrëshqistnin si një re në qiellin e saj. Siç thashë, fëmija u rrit e çuditëshme në trup dhe në mëndje. Me gjithë mënd e pabesueshme ishte rritja e shpejtë e përmasave të saj trupore, por me të tmerrëshme,- oh sa të tmerrëshme- ishin mendimet e trazuara që shëmbeshin mbi mua ndërsa shikoja zhvillimin e gjëndjes së saj mendore. E si mund të ishte ndryshe, kur unë çdo ditë zbuloja në konceptet e fëmijës, fuqinë e mëndjes së një të rriture dhe aftësitë e gruas ? kur mësimet e përvojës më servireshin nga buzët e njoma të fëmijës?... dhe kur urtësia ose pasioni i pjekurisë që unë e gjeja në çdo moment shkrepte nga sytë e saj të plotë e kureshtarë? kur,- le të themi,- të gjitha këto spikasnin përpara ndjesive të mija të lemerisura, kur nuk mundesha më ta fshihja të gjithë këtë prej shpirtit tim, por as ta flakja tej perceptimeve të mija që dridheshin nga frika e pranimit të atij realiteti, duhej vallë të hamëndësoja në këtë dyshim, të një natyre të frikëshme dhe ngacmuese, që më pushtonte ngadalë shpirtin tim, apo ti lija mendimet e mija të përballeshin të tmerruara me përrallat e egra dhe teoritë tronditëse të Morellës së pavarrosur? Unë e rrëmbeva prej vëmëndjes së kësaj botë atë qënie të cilën fati m’a kishte dhënë për ta adhuruar, dhe mes izolimit të ethshëm në shtëpinë time, vështroja me një agoni mbytëse mbi çdo gjë që i përkiste kësaj krijese që aq shumë e doja.
Dhe siç rrokulliseshin vitet, unë vështroja ngultazi ditë pas dite fytyrën e saj të shenjtë, të butë dhe shprehëse, si dhe derdhjen mbi të të formave të pjekurisë dhe ditë pas dite unë zbuloja pika të reja të ngjashmërisë se fëmijës me nënën e saj, melankolinë dhe vdekjen. Orë pas ore,rritej dëndësia e këtyre hijeve të ngjashmërise,dhe ato bëheshin më të plota, më të qarta, më turbulluese dhe tmerrësisht neveritëse në mënyrën e tyre. Që buzëqeshja e saj ishte krejtësisht si e nënës se saj, kjo nuk ishte gjë dhe kaq e papranueshme; por pastaj unë dridhesha nga ngjashmeria kaq perfekte, që sytë e saj kishin me të Morellës, por mund ta duroja edhe ketë; por më pas ato dy sytë shpesh më shikonin thellë brënda thellësisë së shpirtit tim me domethënien vazhdimisht trullosëse si të Morellës dhe me të njëjtin mendim trullosës. Në konturet e ballit të lartë, dhe në valëzimet e flokëve të mëndafshtë, edhe në gishtrinjtë e hollë e të zbehtë që varrosnin vetveten, edhe në tonet e dëshpëruara të muzikalitetit të të folurës së saj, dhe mbi të gjitha- oh mbi të gjitha këto,- në frazat dhe shprehjet e të vdekurve në buzët e asaj të gjallës që kaq shumë e doja, gjeta ushqim për mendimet dhe tmerrin që harxhohej për një krimb që nuk donte të vdiste.
Megjithëse kishin kaluar dhjetë vjet nga jeta e saj, vajza ime kishte mbetur e paemër mbi tokë. “ Fëmija im” dhe “ dashuria ime” ishin përkedheljet zakonisht të projektuara nga dashuria e një babai dhe fshehja e rreptë e ditëve të saj i bënë të panevojshme të gjitha ndërhyrjet e tjera. Emri i Morellës vdiq së bashku me të në vdekjen e saj. Nuk i kisha folur kurrë vajzës për nënën e saj, e kisha të pamundur ta bëja këtë. Në të vertetë, gjatë përiudhës së shkurtër të ekzistencës së saj, kjo mungesë nuk kishte bere ndonjë përshtypje në botën e jashtëme, e ruajtur aq sa mund të ishte e lejuar nga kufijtë e ngushtë të vetmisë së saj. Siç kalonte koha, ceremonia e pagëzimit filloi të më trokiste në mëndjen time të dobësuar dhe çoroditur, si një çlirim i mundshëm nga tmerri i asaj që ishte shkruar të ndodhte. Por në enën e pagëzimit, unë hezitova të thosha emrin e saj. Shumë emra të urtë dhe të bukur të kohëve të vjetra dhe moderne, nga vendlindja ime apo vënde të tjera, vinin deri në buzë të buzëve të mija, emra shumë të përshtatshëm të butë, të lumtur, dhe të mirë. Po çfarë ishte ajo që më nxiti mua atëherë të shqetësoja kujtimin e të vdekurës së varrosur ? Cili demon më urdhëroi që të gërmëzoja atë tingull, pikërisht atë i cili sa herë që rithirrej ishte mësuar ta bënte gjakun e purpurt të rridhte në rrëkera prej tempujve të zemrës ? Cili shpirt i keq foli që prej rrënjëve të shpirtit tim, kur përmes atyre shtigjeve të errëta, dhe në qetësinë e natës, unë pëshpërita në veshët e pagëzorit, rrokjet- Morella ? E çfarë tjetër përveç se një shpirt i keq e tronditi ashtu të ardhmen e fëmijës tim, dhe e spërkati me spektrin e vdekjes, dhe sapo tingujt e lehtë u dëgjuan, ajo ktheu sytë e saj të qelqtë nga toka për në qiell, dhe duke rënë në gjunjë në rrasën e zezë të kubesë sonë stërgjyshore, u përgjigj- « Jam ketu ! »
Dallueshëm, ftohtësisht, qetësisht dallueshëm, i lëshoi këto pak tinguj të thjeshtë në veshët e mi te cilat në të njëjtin moment si plumb i shkrirë u rrokullisën duke fërshëllyer edhe në trurin tim. Vite- shumë vite- kaluan, por kurrë nuk u shua tek mua kujtimi i asaj epoke. Jo se unë vërtetë i lashe mënjane manjolat dhe hardhitë - por hija e bredhit dhe qiparisit më ndoqi nga pas ditë e natë. Kurrë nuk i numërova më kohën dhe vëndet, yjet e fatit tim u shuan në qiell, errësira mbuloi tokën dhe kur figurat e saj më kaluan pranë si hije që rrëshqasin, në mes atyre të gjithave unë dallova Morellën. Erërat e kupës qiellore frymuan të vetmin tingull të njëjtë në veshët e mi, llokocitja e dallgëve mbi det mërmëriti përgjithmonë- Morella. Por ajo vdiq ; me duart e mija unë e varrosa në varrin e saj ; dhe qesha me një të qeshur të zgjatur, të hidhur sepse nuk gjeta asnjë shenjë nga çfarë kisha varrosur më parë, në gropën ku unë kalla trupin e të dytës.-Morrella.
 

SubZ

A Legend Never Dies
Anëtar
Aug 8, 2010
Postime
739
Pikët
0
Vendndodhja
Underground
Ikona e "anës së errët"

Ikona e "anës së errët"

Edgar Allan Poe

Fytyra, veshja, vështrimi kanë bërë që ai të kthehet në një personazh ideal të misterit që mbështetet gjerësisht edhe prej veprës që la pas. Jeta e këtij burri ishte e turbullt. Edgar Allan Poe jetonte nën ankth të vazhdueshëm. Veprat e reflektojnë më shumë gjendjen e tij shpirtërore. Vuante. Imagjinata e tij ishte komplekse. Romantizmi dhe ndjeshmëria e kanë kthyer në një model që u ndoq menjëherë në Europë; lanë shenjë në atdheun e tij, Amerikë, ku ishin të shumtë ata që e panë si një devijues, trasgresiv deri në tepri, makabër. Mbetet një prej autorëve më të njohur amerikanë, një frymëzues muzikor, një ikonë e "anës së errët" dhe e misterit. Prej historive të tij kanë lindur kryevepra të kinematografisë ndërkombëtare, romane të reja, këngë klasike e pop. Në emër të tij, në Shtetet e Bashkuara të Amerikës dorëzohet edhe çmimi më i rëndësishëm i narratives që lindi prej tij, "Edgar Allan Poe Award". Akoma edhe sot, ai mbetet një burim i pashtershëm frymëzimi, shkëndijë artistike për shumë të rinj. Më 11 tetor të këtij viti, 160 vite pas vdekjes, shkrimtari më në fund u nderua me një funeral të denjë për një autor të kalibrit të tij. Në Baltimorë, ku kaloi edhe pjesën e fundit të jetës, për autorin e "Korbit" të famshëm, u organizua funerali solemn, i denjë për njërën prej figurave më të rëndësishme të letërsisë amerikane, shpikësit të rrëfimit policesk dhe romaneve të verdhë psikologjikë. Edgar Allan Poe lindi më 19 janar të vitit 1809 në Boston, nga David Poe dhe Elizabeth Arnold, të dy aktorë. Babai, braktis familjen kur Edgar ishte ende shumë i vogël dhe menjëherë pas kësaj e ëma ndërron jetë. Edhe pse jo zyrtarisht, Edgar që ishte dy vjeç në atë kohë, birësohet nga John Allan, një tregtar i pasur nga Virginia. Pikërisht prej tij ai ka shtuar edhe mbiemrin Allan bashkë me origjinalin. Për çështje tregtare të të atit, bashkë me familjen transferohet në Londër ku frekuenton shkolla private për t‘u kthyer më pas në Richmond në vitin 1820. Në vitin 1826 regjistrohet në Universitetin e Virginia-s. Lë pas studimet pasi nis të bëhet pre e vesit të lojërave të fatit. Babai birësues refuzon të paguajë borxhet e shumta të tij, duke e detyruar të lërë shkollën dhe të nisë punë për të përballuar shpenzimet e mëdha. Prej këtij momenti mes të dyve nisin mosmarrëveshjet e mëdha që e shtyjnë shkrimtarin e famshëm të braktisi shtëpinë dhe të transferohet në Boston, e më pas të shkojë ushtar. Në vitin 1829 publikon në mënyrë anonime "Tamerlane and other poems", dhe më pas me emrin e tij, "Al Aaraaf, Tamerlane and minor poems". Në të njëjtën kohë ai lë ushtrinë për t‘u transferuar te disa të afërm në Baltimorë. Në vitin 1830 regjistrohet në akademinë ushtarake të West Point, nga e cila përjashtohet shumë shpejt pasi nuk i bindej urdhrave të eprorëve. Gjatë këtyre viteve Poe vazhdon të shkruajë vargje satirike. Në vitin 1832 nis të ndihet suksesi fillestar si shkrimtar. Babai birësues ndërron jetë pa i lënë asgjë në trashëgimi djalit. Në moshën 27-vjeçare, Edgar Allan Poe martohet me kushërirën e tij, Virginia Clemm, e cila ishte vetëm 13 vjeç. Është pikërisht kjo periudha në të cilën ai boton artikuj pafund, tregime dhe poezi, por pa fituar shumë. Në kërkim të një fati më të mirë, ai vendos të transferohet në Nju Jork. Nga viti 1939 deri në vitin 1940 bëhet redaktor i "Gentleman‘s magazine", e në të njëjtën kohë botohet edhe "Tales of the grotesque and arabesque", që i sjell një sukses të konsiderueshëm. Ishte kaq i aftë si redaktor sa në çdo shtyp të shkruar që shkonte, shitjet dyfishoheshin e madje edhe katërfishoheshin. Në vitin 1841 drejton "Graham‘s magazine".

Dy vite më pas, kushtet shëndetësore të së shoqes rëndohen gjithnjë e më shumë. Ajo ndërron jetë në vitin 1846 nga tuberkulozi. Kjo vdekje e njeriut të dashur e çon shkrimtarin drejt një gjendjeje shkatërruese dhe izolimi total. U mbërthye prej dhimbjes dhe keqardhjes, duke gjetur ngushëllim tek alkooli - nisi të pijë dhe më shumë nga sa pinte zakonisht. Varfëria ekstreme në të cilën jetonte tashmë. "Ju pyesni: mund të më thoni se cili demon i tmerrshëm ishte shkak i këtyre qarjeve të thella? Po, do të them më shumë akoma: ky ishte demoni më i madh që arriti të shkatërrojë një burrë. Gjashtë vite më parë, një grua të cilën e desha, dëshpërimisht theu një arterie ndërsa këndonte dhe unë vuajta të gjithë agoninë e vdekjes së saj... Si një i çmendur, më ndodhte të kisha edhe ndonjë interval qartësie dhe gjatë të pandërgjegjshmes që zgjaste shumë unë pija, Zoti e di sa. Miqtë e mi preferojnë vesin e të pirit më shumë se të pirën prej vesit: ishte e tmerrshme, lëkundje të pafundme mes shpresës dhe dëshpërimit të cilën nuk mundesha më ta duroja pa humbjen totale të arsyes. Më dhanë një jetë të re pas vdekjes së saj. Por, oh Zot, çfarë ekzistence melankolike! Unë nuk gjej asnjë kënaqësi në përdorimin e stimulantëve, kundrejt të cilëve unë jam kaq tolerant. Vetëm prej dëshirës për t‘iu nënshtruar torturës së kujtimeve kam vënë në rrezik jetën time dhe jo për dëshirë a kënaqësi", do të shkruante ai. E megjithatë vdekja e Virginia-s nuk e ndali vrullin e të shkruarit. Më 3 tetor 1849 Poe u gjet në rrugët e Baltimorës në gjendje deliri, "në vështirësi të madhe, kishte nevojë për ndihmë të menjëhershme", tha njeriu që e gjeti dhe që e dërgoi në spitalin Washington College, ku ndërroi jetë të dielën e 7 tetorit në orën pesë të mëngjesit. Poe nuk u qartësua asnjëherë mjaftueshëm sa për të shpjeguar se si ndodhi që ishte në atë gjendje e madje as përse kishte në trup një veshje që nuk ishte e tija. Thuhet që vazhdimisht thërriste emrin "Reynolds" një natë para se të ndërronte jetë. Të tjerë thonë se fjalët e fundit të tij ishin: "Zot, ndihmoje shpirtin tim të mjerë". Të gjitha të dhënat mjekësore, përfshi edhe certifikatën e vdekjes së Poe, humbën. Shkaku i vdekjes së tij, akoma edhe sot është një mister.
 

ChocolatE_DiamonD

*BitterSweet*
Anëtar
Sep 13, 2009
Postime
460
Pikët
0
Vendndodhja
Where you cant tell me what to do
Përgjigje e: Edgar Allan Poe

Perkthyer nga Noli

--------------------------------------------------------------------------------

Korbi (The Raven)
Edgar Allen Poe

Nje mes-nate te bezdisur
Tek kendonja i zalisur
Disa pralla dhe magjira
Te nje shkence te harruar,
Tek dermitnja I kapitur
Befas vjen nje e trokitur,
Me ngadale e goditur
Permi dere t’ odes sime.
“Dikush eshte, thashe, jashte
Qe troket mi deren time –
Vetem kjo, dhe asgje me.

Ah, e mbanj ner ment fort mire,
Ishte dimr’ I ftoht’ I ngrire,
Dhe n’ oxhakun shkrump te nxire
Uret shuheshin ne hi.
Desha te gedhihej dita,
Se me kot nga librat prita
Te me ngushellonte drita
Per te lumuren Lenore,
Vajz’ e rralle dhe rezore,
Q’ I thon Engjejte Lenore,
Permi dhe pa emer me.

Era frynte qe perjashta,
Rrihte perdet e mendafshta
Dhe me ngjethte dhe me derthte
Tmerre qe s’I ndjeva kurre.
Dhe tani qe te pushonte
Zemr’ e mjere qe leftonte
Goja po me belbeconte,
“Dikush do te hynje brenda;
Nonje vizitor I vonet
Qe kerkon te hynje brenda.
Kjo do jet’ e asgje me

Mblodha veten menjehere
Edhe frike me pa ndjere:
“Zot, I them, a Zonje, fajin
Ndjemani, ju lutem shume,
Se per Zotin po dremitnja,
Aq’ e holle ish trokitja,
Aq’ e lehte ish goditja
Permi dere t’ odes sime
Sa me-zi ma zuri veshi.”
Dhe e hapa deren sheshit,
Erresir’ e asgje me.

Syrin thelle n’ erresire
Shume ndenja ne drithtire,
Enderra duke shikuar
Qe njeri s’ ka enderruar;
Mirpo nat’ e erret heshtte
Edhe tjater gje s’ me theshte
Vec nje emer qe me deshte
Peshperitur si “Lenore!”
Kete un’ e peshperita,
Dikush m’ u –pergjeq: “Lenore.”
Vetem kjo, dhe asgje me.

N’ ode prape me te kthyer
Shpirti ndezur, zemra thyer
Perseri vjen nje trokitje
Pak m’ e forte se me pare.
“Pa dyshim pa fjale thashe
Dikush eshte aty jashte,
Duhet vajtur, duhet pare
Qe te zgjidhet ky mister.
Hesht, moj zemer e zhuritur,
Qe ta zgjith kete mister.
Era esht’ e asgje me.”
Hap ahere xhamen time
Kur me shume ferfellime
Brenda hyn nje Korb I mvrojtur
Madheshtor I kohes vjeter.
As u-fal as pershendoshi,
As ben tjater pune boshi
Po si zot me shkon trimoshi
Dhe qendron mi deren time –
Ngjitet mi nje bust Pallade
Mun mi dere t’ odes sime –
Ngjitet, rri, dhe s’ ben gje me.

Me zu gazi, me shkoi tmerri
M’ ate Korb te zi si Ferri,
Qe po mbahej aq’ I rende
Aq’ I larte dhe I thom:
“Ndonese je perce-prere,
S’ka dyshim, je trim I ndjere,
Korb I mvrojtur, I vrerosur,
Arratisur zall me zall;
Thua-m’ emrin tente me nam
Anes detit Plutonian!”
Thote Korbi: “Kurre me,”

U-cudita fort, pa mase
Kur degjova Korb te flase
Ndonese ajo pergjigjie
S’ kishte as kuptim as lidhje;
Se asnje s’ munt te me thote
Qe nonje njeri ne bote
Gjer tani ka pare shpende
Mun mi dere t’ odes tij,
Shpend’ a shtaze mi statuje
Mun mi dere t’ odes tij,
T’ emeruar “Kurre me.”

Mirpo Korbi rrinte shtruar
Permi bustin e latuar
Dhe thosh vetem ate fjale
Qe nga shpirti plot me flage.
Asnje pende me s’ leviste
Asgje tjater s’ murmuriste,
Edhe zemra me therriste:
“Miqt’ e tjere ikn’ e shkuan;
Neser edhe ky do t’ ike
Si dhe shpresat qe m’u-shuan.”
Thote Korbi: “Kurre me.”

I habitur nga pergjigja
Qe me dha kur nuk e prisnja,
“Pa dyshim, kjo fjale, thashe,
Esht e vetema qe di,
Q’ e mesoj nga I-zot’ I mjere,
Dere-mbyllur, dere-sterre,
Qe e ndoqi, e dogji zia,
Dhe e shojti lebetia.
Gjer sa vaj’ I shpreses tij
S’ qe vec deshperim I zi
Dhe kurre, kurre me.”

Edhe Korbi me mbertheu
Dhe ne gas buzen ma ktheu.
Shpejt, pra, nje kolltuk rotova
Edhe deres iu-afrova;
Dhe I ndenjur enderronja
Dhe me mendjen po kerkonja
Qe te gjenja, te zbulonja
C desh te theshte Korb’ I zi,
Korb’ I mvrojtur, I vrerosur
Arratisur zall me zall
Me dy fjalet “Kurre me.”

Kete desha te ckoqitnja
Po as fjale nuk I flisnja
Korbit qe me sy prej prushi
Zemren si me zjarr ma mbushi;
Keshtu rrinja I trallisur,
Pshtetur kryet mi perkresen
Kadifeje te qendisur
Qe e ndritte llamba siper,
Mi te cilen ah, e mjera
Do mos pshtetet me persiper
Do mos pshtetet kurre me.

Era u-dent permi qilimet
Me temjan nga Serafimet
Qe u tingellinin zilet
Posht’ e lart ne dysheme.
“Ja, me Engjej, mor I mjere,
Te coj Zoti kete here
Prehje, prehje dhe nepenthe
Te harrosh Lenoren lart.
Pi, gelltit kete nepenthe
Dhe harro Lenoren lart!”
Thote Korbi: “Kurre me”

“Profet, thashe, neme-rende,
Po profet, qofsh djall a shpende!
Qofte, se te coj shtergata
A Shejtan’ I Ferrit zi,
Te perhumbur, te patrembur
Tek ky vend I shkret’ I dhembur
Tek ky burg me tmerr I shembur,
Thuaj-me, vertet, te lush:
A ka ne Gallad ballsam?
Thuaj, thuaj-me, te lus!”
Thote Korbi: “Kurre me.”

Profet, thashe, name-rende
Po profet, qofsh djall a shpende!
Per nje Qjell dhe Perendi
Qe po lusim un’ e ti,
Thuaj-m’I zemres qe mban zi
A do shoh n’ Eden te shenjte
Vajzen a do kap te shtrenjte,
Q’I thon’ Engjejte Lenore,
Vajz’ e rralle dhe rezore,
Q’ I thon’ Engjejte Lenore?”
Thote Korbi: “Kurre me.”

“Mbyll-e gojen, dreq a shpende!
Ngrihem dhe therres me kembe,
Cporru prape mu ne djall,
Ne Sketerre dhe ne zall!
Pende mos me shkunt te zeze
Te me rrej’ e te me ndeze,
Mos ler shenje te genjeshtres
Qe me the, po shko prej deres!
Nxir-m’a qipin tent prej zemres
Thyej qafen jashte deres?
Thote Korbi: “Kurre me,”

Edhe Korb’ I zi I humbur
Qendron edhe I patundur
Mi te zbetin bust Pallade
Mun mi dere t’ odes sime.
Edhe syte I shkendritin
Si prej djajsh qe enderritin
Edhe llamba qe ndrit siper
Ia heth hien permi dhe;
Shpirti im nga ajo hie
Qe valon atje mi dhe
Do mos ngrihet – kurre me.
 

Misty-Blue

Përjetësisht të Panjohur
Anëtar
Mar 17, 2012
Postime
1,463
Pikët
0
Përgjigje e: Edgar Allan Poe

I miei incantesimi sono infranti
I miei incantesimi sono infranti.
La penna mi cade, impotente, dalla mano tremante.
Se il mio libro è il tuo caro nome, per quanto mi preghi,
non posso più scrivere. Non posso pensare, né parlare,
ahimè non posso sentire più nulla,
poiché non è nemmeno un'emozione,
questo immobile arrestarsi sulla dorata
soglia del cancello spalancato dei sogni,
fissando in estasi lo splendido scorcio,
e fremendo nel vedere, a destra
e a sinistra, e per tutto il viale,
fra purpurei vapori, lontano
dove termina il panorama nient'altro che Te.
 

magnus

I larguar
Anëtar
Jan 27, 2011
Postime
16,489
Pikët
113
Përgjigje e: Edgar Allan Poe

po ne qe s'dime italisht?!

futi nje te perkthyme po s'pertove.
 

Mistrece

...
Staff member
Anëtar
Aug 21, 2011
Postime
17,334
Pikët
113
Përgjigje e: Edgar Allan Poe

Magjite e mia u thyen.
Pena me bie, pafuqishem, nga dora qe dridhet.
Nese libri im eshte emri yt i shtrenjte, sado te lutesh,
nuk mund te shkruaj me.
Nuk mund te mendoj, as flas, tashme nuk ndjej me asgje,
sepse nuk mund te quhet emocion,
kjo ndalese tek pragu i arte i portes se endrrave
duke veshtruar ne ekstaz fundin,
dhe duke u dridhur shoh, andej kendej, dhe ne gjithe shetitoren,
midis avujsh te purpurt, larg,
atje ku pamja perfundon, asgje tjeter veç Ti.


Perkthim modest, mendoj qe ti land do e perktheje me bukur.
 

magnus

I larguar
Anëtar
Jan 27, 2011
Postime
16,489
Pikët
113
Përgjigje e: Edgar Allan Poe

nuk eshte modest, eshte perkthim i shkelqyer.
 

Misty-Blue

Përjetësisht të Panjohur
Anëtar
Mar 17, 2012
Postime
1,463
Pikët
0
Përgjigje e: Edgar Allan Poe

Magjite e mia u thyen.
Pena me bie, pafuqishem, nga dora qe dridhet.
Nese libri im eshte emri yt i shtrenjte, sado te lutesh,
nuk mund te shkruaj me.
Nuk mund te mendoj, as flas, tashme nuk ndjej me asgje,
sepse nuk mund te quhet emocion,
kjo ndalese tek pragu i arte i portes se endrrave
duke veshtruar ne ekstaz fundin,
dhe duke u dridhur shoh, andej kendej, dhe ne gjithe shetitoren,
midis avujsh te purpurt, larg,
atje ku pamja perfundon, asgje tjeter veç Ti.


Perkthim modest, mendoj qe ti land do e perktheje me bukur.
Wow........ Vertet perkthim shume i bukur!
 

Misty-Blue

Përjetësisht të Panjohur
Anëtar
Mar 17, 2012
Postime
1,463
Pikët
0
Përgjigje e: Edgar Allan Poe

Kjo poezi i kushtohet znj. Frances Allan, nenes biresuese te Poe, asaj qe e rriti pas vdekjes se nenes se tij te vertete. Vdekjen e kesaj nene te dyte Poe e perjetoi po aq keq sa edhe vdekjen e gruas se tij Virxhinias...



NËNËS SIME

Ngaqë në parajsat lart dëgjoj
ëngjëjt njëri tjetrit nën zë duke i thënë
mes fjalëve të tyre zhuritëse nuk gjej dot
asnjë kaq të dashur sa fjala “Nënë”

Prandaj me k’të emër të dashur kaq shumë të thërrita
TY që më shumë se një nënë u bëre për mua
thelbin e zemrës m’a mbushe, kur vdekja të vuri ty
pranë shpirtit të Virxhinias që në fluturim u lëshua…

Nëna ime, e vërteta nëna ime që herët më la
s’ishte vecse nëna vetë, por ti
je nëna që unë desha aq dashurisht
prandaj je dhe më e dashur se ajo që mend mbaj
ashtu si edhe gruaja ime pafundësisht
më e dashur më ishte shpirtit, se sa jetës shpirti i saj…
 

Irfan CANA

Anëtar i ri
Anëtar
Dec 16, 2011
Postime
1,855
Pikët
0
Përgjigje e: Edgar Allan Poe

Poezi vërtetë e bukur me të gjitha vlerat artistike letrare.
 

Misty-Blue

Përjetësisht të Panjohur
Anëtar
Mar 17, 2012
Postime
1,463
Pikët
0
Përgjigje e: Edgar Allan Poe

Poezi vërtetë e bukur me të gjitha vlerat artistike letrare.
Edhe kjo...

Yll' i Mbremjes

Ishte verë ,e kthjelltë pasdite,
dhe pastaj mesnatë
dhe yjet në orbitën e tyre
shndrinin zbehtësisht mes dritës
së hënës ftohtësisht të shndritshme.
Skllevër të saj planetet
ajo vetë në Parajsë
shkëlqim që mbi dallgë tretet…
Për një cast vështrimin hodha
mbi buzëqeshjen e saj të ftohtë
shumë ftohtë për mua, shumë ftohtë,
dhe pastaj u largova si qefini
i resë së gëzoftë...
Dhe u ktheva nga ai,
Krenari Yll i Mbrëmjes
mes lavdise se larget
me i dashuri ndricim,
kënaqësi e zemrës
krenarisht Parajsës kësaj nate fshehur…
me shume admiroj ate zjarr te larget
se sa këtë dritë ftohtësisht të zbehur…
 

Mistrece

...
Staff member
Anëtar
Aug 21, 2011
Postime
17,334
Pikët
113
Përgjigje e: Edgar Allan Poe

Tashme, tregime te ketij zhanri nuk me trondisin me. Perkundrazi. Por kur lexova Ligea, me trembi. Me trembi sepse kisha harruar qe qenia njerezore mund te provoje edhe ndjenja te tilla, ishte se te zgjoheshe nga nje gjume letargjik.

Ligeia
Non riesco a ricordare, per quanto frughi entro la mia anima come, quando, e dove precisamente io abbia conosciuto per la prima volta Ligeia. Da allora molti anni sono trascorsi, e la mia memoria si e' affievolita attraverso un lungo soffrire. O forse io non so rammentare ORA questi particolari, perche' in verita' il carattere della mia adorata, il suo raro sapere, la sua bellezza singolare e cosi' calma al tempo stesso, l'eloquenza eccitante, inebriante della sua sommessa voce musicale, s'insinuarono nel mio cuore per gradi cosi' furtivamente e al tempo stesso cosi' inesorabilmente progressivi che forse io mai li avvertii e li compresi del tutto. Credo tuttavia di averla incontrata per la prima volta e piu' di frequente in qualche grande, antica, decadente citta' presso le rive del Reno. Della sua famiglia devo certamente aver inteso parlare. Non vi e' dubbio che essa risalga a un'epoca remotissima.
Ligeia! Ligeia! Sprofondato in studi di una natura piu' che altro adatta a soffocare le impressioni del mondo esterno, e' con questo dolce nome soltanto, col nome di Ligeia, che io riesco a riportare davanti agli occchi della mia fantasia l'immagine di colei che non e' piu'. E proprio ora, mentre scrivo, subitamente mi colpisce la constatazione che io NON HO MAI SAPUTO il casato di colei che mi fu amica e promessa sposa, e che divenne la compagna dei miei studi, e infine la moglie del mio cuore. Fu forse una sfida scherzosa da parte di Ligeia? O forse una prova con cui ella volle saggiare l'intensita' del mio affetto, ch'io non avessi a porle alcuna domanda su questo punto? O forse fu soltanto un mio capriccio, un'offerta pazzamente romantica al santuario della piu' appassionata devozione? Ricordo solo vagamente il fatto in se', quale meraviglia dunque ch'io abbia totalmente scordate le circostanze che l'originarono o lo seguirono? E se in verita' quello spirito che si chiama AVVENTURA, se mai l'esangue ASHTOFET dalle ali di nebbia dell'idolatra Egitto presiedette, come si narra, ai matrimoni sfortunati, allora certissimamente la lugubre dea dovette presiedere al mio.
Vi e' pero' un argomento caro sul quale la mia memoria non ha esitazioni. E' la PERSONA di Ligeia. Era alta di statura, piuttosto esile, e negli ultimi tempi di sua vita persino emaciata. Invano tenterei di descrivere la maesta', la tranquilla calma del suo portamento, o la inafferrabile leggerezza ed elasticita' del suo passo. Ella veniva e si allontanava come un'ombra. Mai riuscii ad accorgermi del suo ingresso nel mio studio segreto se non per la cara musica della sua sommessa dolce voce, mentre mi posava sulla spalla la sua mano marmorea. Per la bellezza il suo volto non fu mai eguagliato da quello di donna alcuna. Era la radiosita' di un sogno d'oppio, un'aerea spirituale visione piu' trasumanamente divina delle fantasie che aleggiavano intorno alle anime sonnecchianti delle figliuole di Delo. Eppure i suoi tratti non avevano quell'impronta regolare che ci hanno falsamente insegnato ad adorare nelle opere classiche dei pagani. "Non esiste bellezza squisita", dice Bacone, signore di Verulamio, parlando con esattezza di tutte le forme e generi di bellezza, "senza una qualche stranezza di proporzioni". Tuttavia, pur vedendo che i lineamenti di Ligeia non avevano una regolarita' classica, pur notando che la sua grazia era invero "squisita", e sentendo che questa sua grazia era profondamente pervasa di "stranezza", tuttavia ho cercato invano di scoprire la irregolarita' e di fissare la mia concezione personale dello "strano". Studiavo il contorno dell'alta e pallida fronte: era impeccabile, per quanto fredda sia questa parola applicata a una maesta' cosi' divina! La carnagione rivaleggiava col piu' puro avorio; dal dolce rigonfiamento della regione sopra le tempie emanava un'impressione di comando e di riposo a un tempo; e quelle sue trecce, di un nero corvino, lucenti, lussureggianti, arricciantisi in buccoli naturali, che metteva in risalto tutta la piena vigoria dell'epiteto omerico "giacinteo"! Osservavo il delizioso profilo del suo naso, ma in nessun luogo se non negli aggraziati medaglioni ebraici avevo contemplato una simile perfezione. Esso aveva la medesima appena percettibile tendenza all'aquilino, le stesse armoniosamente curve narici testimonianti del suo libero spirito. Osservavo la dolce bocca. Qui era veramente il trionfo di tutte le cose celesti: lo splendido contorno del breve labbro superiore, il tenero voluttuoso sonnecchiare di quello inferiore, le fossette che ridevano, il colore che parlava, i denti che rifrangevano con una quasi sorprendente luminosita' ogni raggio della celeste luce che cadeva su di loro nel suo sereno e placido, e tuttavia piu' esultante e radioso di tutti i sorrisi. Scrutavo la forma del mento, e anche qui trovavo la serena ampiezza, la morbida maesta', la pienezza spirituale dei Greci, il profilo che il dio Apollo rivelo' soltanto in sogno a Cleomene, il figlio dell'Ateniese, e infine mi perdevo negli immensi occhi di Ligeia.
Per gli occhi non esistono modelli nella remota antichita'. Potrebbe anche darsi che negli occhi della mia amata si nascondesse il segreto cui allude il signor di Verulamio. Essi erano, devo credere, assai piu' grandi di quanto non siano solitamente gli occhi della nostra razza. Erano persino piu' pieni che non i pienissimi delle gazzelle della tribu' che vaga nella Valle di Nurjahad. Tuttavia era soltanto a intervalli, nei momenti cioe' di intensa emozione, che questo tratto caratteristico diveniva piu' spiccato in Ligeia. E in quei momenti la sua bellezza appariva (cosi' almeno sembrava forse alla mia accesa
fantasia) simile alla bellezza delle favolose Uri' dei Turcomanni. L'ombreggiatura delle orbite era di un nero intenso, e su di esse si allungavano folte ciglia di color giaietto. Le sopracciglia, lievemente irregolari, erano dello stesso colore. La "stranezza", pero', che io trovavo nei suoi occhi, era di una natura diversa dalla forma, o dal colore, o dalle luminosita' dei tratti, e deve essere in definitiva riferita all'ESPRESSIONE. Ah, parola priva di significato! Dietro la cui vasta distesa di mero suono noi delimitiamo la nostra ignoranza di tanta parte del mondo spirituale. L'espressione degli occhi di Ligeia! Per quante lunghe ore io ho meditato su di essa! Quanto ho cercato durante tutta una notte di mezza estate di scandagliarla! Che cos'era quel qualcosa di piu' profondo del pozzo di Democrito che si nascondeva entro le pupille della mia amata? Che cosa era? Una curiosita' ardente, appassionata, di scoprirlo si impadroni' di me! Quegli occhi! Quelle grandi, quelle splendenti, quelle divine orbite! Esse erano divenute per me le stelle gemelle di Leda, e io per esse il piu' devoto degli astrologi.
Non esiste punto alcuno, tra le molte incomprensibili anomalie della scienza della mente, piu' emozionante ed eccitante del fatto (mai, ch'io sappia notato nelle scuole) che, nei nostri sforzi per richiamare alla memoria qualcosa da molto dimenticato, spesso ci troviamo PROPRIO SULL'ORLO STESSO del ricordo, senza tuttavia essere in grado, in definitiva, di ricordare. Cosi' quante volte, nel mio intenso studio degli occhi di Ligeia, ho sentito approssimarsi la comprensione piena della loro espressione, l'ho sentita approssimarsi senza che per altro divenisse completamente mia, per poi alfine sparire del tutto? E (strano, stranissimo di tutti i misteri!) trovavo, nei piu' comuni oggetti dell'universo, un cerchio di analogie a quell'espressione. Intendo dire che successivamente al tempo in cui la bellezza di Ligeia penetro' entro il mio spirito, dimorandovi poi come in un santuario, io traevo, dalle molte esistenze del mondo materiale, un sentimento che sempre avvertivo risvegliato in me dalle sue grandi luminose orbite. E tuttavia non sapevo mai come definire questo sentimento, ne' come analizzarlo, e neppure come valutarlo con sicurezza. Lo coglievo, lasciatemelo ripetere, a volte nella contemplazione di una vigna in rigogliosa crescita, o nella vista di una falena, oppure di una farfalla, di una crisalide, di un fluire d'acqua corrente. L'ho avvertita nell'oceano, e nella caduta di una meteora. L'ho sorpresa negli sguardi di gente vecchissima, e vi sono una o due stelle in cielo (una soprattutto, una stella di sesta grandezza, doppia e mutevole, che si
trova presso la grande stella della Lyra) che da me osservate al telescopio mi hanno reso consapevole di questa sensazione. Ne sono stato invaso da alcuni suoni di strumenti a corda, e a volte dai brani di alcuni libri. Tra innumerevoli altri esempi ricordo precisamente alcune righe nelle quali mi sono imbattuto durante la lettura di un volume di Joseph Glanvill, le quali (forse soltanto per la loro stranezza: chi puo' dirlo?) sempre mi ispirarono questo sentimento: "E la volonta' consiste in cio' che non muore. Chi conosce i misteri della volonta', e il suo vigore? Poiche' Iddio non e' che un immenso volere che pervade tutte le cose con la natura del suo intendimento. L'uomo non si arrende agli angeli, ne' completamente alla morte, se non attraverso la fralezza del suo debole volere". Un lungo trascorrere di anni e di meditazioni successive mi hanno consentito infatti di rintracciare un lontano rapporto tra questo brano del moralista anglo-sassone e una parte del carattere di Ligeia. Una INTENSITA' di pensiero, di azione, di eloquio, era forse in lei il risultato, o per lo meno un indice, di quella volitivita' titanica che durante la nostra lunga intimita' mai aveva dato altra e piu' immediata testimonianza della propria esistenza. Di tutte le donne che io ho conosciute, Ligeia, l'esteriore calma, la sempre serena Ligeia, era invece tanto piu' violentemente dilaniata dai turbinosi avvoltoi della cupa passione. E di questa passione io non ero in grado di misurare l'abisso se non per la sovrannaturale dilatazione di quegli occhi che mi rapivano e mi sgomentavano ad un tempo, per la melodia, la modulazione, la precisione e la placidita' quasi magiche della sua voce bassissima, e per la selvaggia energia (resa doppiamente efficace dal contrasto col modo con cui erano espresse) delle indomite parole che ella solitamente proferiva.
Ho gia' accennato al sapere di Ligeia: esso era immenso, quale mai ho veduto in donna alcuna. Era versatissima nelle lingue classiche, e sin dove si estendeva la mia conoscenza personale nei riguardi dei moderni idiomi europei io non l'ho mai colta in fallo. Del resto quando mai ho colto in fallo Ligeia su un argomento qualsiasi della piu' ammirata, semplicemente perche' la piu' astrusa, della tanto vantata erudizione delle accademie? Con quanto singolare conturbante vigore questo lato della natura di mia moglie ha attratto la mia attenzione, in quest'ultimo periodo di tempo soprattutto! Ho detto che il suo sapere era quale io mai avevo conosciuto in donna alcuna; ma dove esiste l'uomo che abbia esplorato e con successo TUTTI gli sconfinati campi delle scienze morali, fisiche, matematiche? Io a quel tempo non vedevo cio' che ora invece distinguo chiaramente, che cioe' le cognizioni di Ligeia erano enormi, erano stupefacenti, tuttavia ero abbastanza conscio dela sua infinita supremazia per rimettermi con fiducia infantile alla sua guida attraverso il caotico mondo della ricerca metafisica della quale io ero intensamente occupato durante i primi anni del nostro matrimonio. Con quale senso di trionfo, con quale inebriante gioia, con quale sensazione eterea di speranza, SENTIVO, mentre ella si chinava su di me in studi rari e poco noti, quel meraviglioso panorama allargarsi dinanzi a me per lenti gradi; come SENTIVO che attraverso quel luogo, splendido sentiero non ancora percorso da alcuno io avrei potuto finalmente muovere innanzi verso la meta di una saggezza troppo divinamente preziosa per non essere proibita! Quanto doloroso deve essere stato l'affanno con cui, alcuni anni piu' tardi, io vidi le mie tanto attese speranze mettere le ali e fuggire! Senza Ligeia ero come un bambino che si aggira tastoni la notte. La sua presenza, le sue letture semplicemente, rendevano vividamente luminosi i molteplici misteri del trascendentalismo nel quale eravamo immersi. Senza il radioso splendore dei suoi occhi, le lettere, fiammee e dorate, divenivano piu' opache del piombo saturnio. Ed ecco che quegli occhi brillarono sempre meno di frequente sulle pagine da me compulsate.
Ligeia si ammalo'. I suoi occhi smarriti lucevano di un troppo... troppo glorioso fulgore; le pallide dita di lei assunsero la translucida cereita' della tomba, le vene azzurrine della sua eccelsa fronte si inturgidivano e si afflosciavano d'impeto con l'avvicendarsi della finanche piu' lieve emozione. Compresi che ella sarebbe morta, e lottai disperatamente in ispirito con il funebre Azrael. Ma il dibattersi appassionato di mia moglie era con mio stupore ancor piu' energico del mio stesso. Molti lati della sua natura austera mi avevano fatto supporre che per lei la morte sarebbe giunta senza i suoi consueti terrori; ma non fu cosi'. Le parole sono impotenti a rendere con esattezza la tenacia di resistenza con cui ella lotto' con l'Ombra. Io gemevo d'angoscia a quella vista miserevole. Avrei voluto calmarla, farla ragionare; ma, di fronte all'intensita' del suo disperato desiderio di vita, di vita, di vita SOLTANTO, conforto e ragione erano pari alla piu' forsennata delle follie. Nondimeno soltanto in ultimo, tra gli spasimi e i contorcimenti convulsi del suo ardente spirito, la serenita'
esteriore del suo comportamento si scosse. La sua voce si era fatta piu' dolce, piu' sommessa, tuttavia io non desideravo soffermarmi sullo sconnesso significato delle sue parole proferite con tanta placidita'. l mio cervello vacillava mentre ascoltavo rapito una melodia piu' che terrena, e concetti e aspirazioni che esseri mortali mai avevano conosciuti prima.
Ch'ella mi amasse non avrei dovuto dubitarlo, e mi sarebbe stato facile accorgermi che in un animo quale il suo l'amore sarebbe regnato con una passione non comune. Ma soltanto nella morte compresi appieno la forza del suo affetto. Per lunghe ore, tenendomi la mano, ella mi riverso' i traboccamenti di un cuore la cui devozione piu' che appassionata sfiorava l'idolatria. Cosa avevo fatto per meritare di essere benedetto da cosi' sublimi confessioni? Cosa avevo fatto per meritare di essere maledetto con la privazione della mia adorata proprio nell'ora in cui ella si rivelava a me? Ma non reggo al pensiero di dovermi dilungare su questo argomento. Lasciatemi dire soltanto che nell'abbandono piu' che femminile di Ligeia a un amore ahime' del tutto immeritato, del tutto indegnamente ricevuto, io riconobbi infine il principio del suo agognare con cosi' disperata energia a quella vita che ora stava fuggendo da lei tanto rapidamente. E' questo disperato agognare, e' questa appassionata veemenza di desiderio di vita, di vita SOLTANTO, che io non ho potere per raffigurare, non linguaggio capace ad esprimere.
Al colmo della notte in cui ella mi lascio', mi chiamo' perentoriamente al suo capezzale e mi fece ripetere alcuni versi da lei composti non molti giorni prima. Le obbedii. Eccoli:
Guarda! E' una notte sfarzosa
di questi ultimi anni solitari!
Una coorte angelica, alata, avvolta
in veli, sommersa in lagrime,
siede in un teatro a contemplare
uno spettacolo di speranze e di timori,
mentre l'orchestra suona capricciosamente
la musica delle sfere.
Mimi, foggiati a sembianza della Deita' eccelsa,
brontolano e mormorano sommessi,
e qua e la' volteggiano:
semplici marionette sono coloro che vanno e vengono
al comando di immense cose informi,
che spostano la scena innanzi e indietro,
sbattendo dalle loro ali di condor,
invisibile Dolore!
Quale variopinto dramma! Oh, rassicurati,
non sara' dimenticato!
Ne' lo sara' il suo fantasma inseguito in eterno
da una folla che non sapra' afferrarlo
entro un cerchio eternamente ritornante
al medesimo identico punto,
e molto e' Pazzia, e molto e' Peccato,
e Orrore e' l'anima della trama.
Ma guarda, tra la folla dei mimi,
una strisciante forma s'insinua!
Una cosa rossosangue che esce torcendosi
fuori della scenica solitudine!
Si torce! Si torce! Con mortali spasimi
i mimi divengono suo cibo,
e i serafini singhiozzano alla vista di zanne vermicanti
imbevute di umano cruore.
Spente, spente sono le luci, spente tutte!
E su ciascuna rabbrividente forma
il sipario, lenzuolo funebre,
scende col fragore di un uragano,
e gli angeli, pallidi, esangui,
inalzandosi, svelandosi, affermano
che l'opera e' la tragedia "L'Uomo",
e il suo eroe e' il Conquistatore Verme.

- O Dio! - quasi urlo' Ligeia, balzando in piedi e tenedo alte le braccia
in un gesto spasmodico, mentre io terminavo di leggerle questi versi.
- O Dio! O Divino Padre! Devono queste cose sempre inesorabilmente essere? Non puo' il Conquistatore essere almeno una volta conquiso? Non siamo noi parte e particelle di Te? Chi, chi conosce i misteri della volonta', e il suo vigore? L'uomo non si arrende agli angeli, NE' COMPLETAMENTE ALLA MORTE, se non attraverso la fralezza del suo debole volere. Poi, come se quello scoppio di commozione l'avesse annientata, lascio' ricadere le sue bianche braccia e si riadagio' solennemente sul suo letto di morte. E mentre ella esalava l'ultimo respiro, usci' dalle sue labbra, misto ai suoi supremi aneliti, un mormorio sommesso. Accostai il mio orecchio alla sua bocca e vi colsi ancora una volta le parole finali del passo di Glanvill: "L'uomo non si arrende agli angeli, ne' completamente alla morte, se non attraverso la fralezza del suo debole volere".
Cosi' Ligeia mori', e io, ridotto a un pugno di polvere calpestata dal dolore, non potei piu' sopportare la desolazione solitaria della mia dimora nella sfocata decadente citta' sulle sponde del Reno. Non mi mancava cio' che il mondo chiama ricchezza. Ligeia mi aveva portato in dote molto di piu' di quanto solitamente tocca in sorte ai mortali. Percio' in capo ad alcuni mesi, dopo aver vagabondato stancamente e senza meta, acquistai e riattai un'abbazia di cui non faro' il nome, in una delle contrade piu' selvagge e meno frequentate della bella Inghilterra. Le tetraggine e la squallida grandiosita' della
costruzione, l'aspetto pressoche' incolto della tenuta, le malinconiche e antichissime memorie connesse a entrambe, avevano molta affinita' con i sentimenti di totale abbandono che mi avevano spinto in quella regione insocievole e remota del paese. Mentre pero' all'esterno l'abbazia, tutt'avvolta nel suo verzicante decadimento, subi' pochissimi mutamenti, io mi sbizzarrii all'interno con una perversita' fanciullesca, e fors'anco con una vaga speranza di alleviare le mie sofferenze, in uno sfoggio di sfarzo piu' che regale. Io infatti mi ero inebriato sin dalla fanciullezza di simili follie e ora queste ritornavano ad assillarmi, quasi che il dolore mi avesse portato a un prematuro vaneggiamento senile. Ahime', comprendo come si potesse persino avvertire un principio di pazzia nei drappeggiamenti sgargianti, fantastici, nelle monumentali sculture egizie, negli stipiti, nel mobilio di un gusto audacissimo, nei disegni manicomiali dei tappeti d'oro trapunto! I lacci dell'oppio mi avevano avvinto e ridotto in servitu', e le mie fatiche e i miei studi si erano colorati del riflesso dei miei sogni. Non mi soffermero' pero' a narrare particolareggiatamente di queste assurdita'. Lasciate che vi parli soltanto di quell'unica camera, per sempre maledetta, dove in un momento di alienazione mentale io portai all'altare come mia sposa, a succedere alla non dimenticata Ligeia, la biondochiomata e occhiazzurrina Lady Rowena Trevanion di Tremaine. Non vi e' parte sia pur minima dell'architettura e della decorazione di quella camera nuziale che io non abbia ben visibile dinanzi agli occhi.
Dov'erano gli spiriti dell'altera famiglia della sposa allorche' per pura sete di oro essi consentirono che una fanciulla, una figlia tanto amata, varcasse la soglia di una stanza COSI' ornata? Ho detto che ricordo minutamente tutti i particolari di quella stanza (per quanto io possieda pochissima memoria su argomenti di grave momento), eppure non vi era un sistema, un ordine purchessia, in quello sfoggio fantastico, che potesse avere una presa sulla memoria. La stanza era posta entro un'alta torre dell'abbazia merlata, era di forma pentagonale, e assai vasta. Tutta la faccia meridionale del pentagono era occupata da un'unica finestra, un'immensa lastra intatta di cristallo veneziano, una singola invetriata, tinteggiata di una sfumatura plumbea, cosicche' i raggi sia del sole sia della luna penetrandovi attraverso cadevano sugli oggetti contenuti all'interno con un lividore spettrale. Sulla parte superiore di questa sterminata finestra si stendeva l'intrico di una foltissima vite vergine arrampicantesi sin li' lungo le massicce mura della torre. Il soffitto, di quercia tetra, era altissimo, a volta, elaboratamente ornato dei piu' strani e piu' grotteschi esemplari di un capriccio semigotico, semidruidico. Dal ricettacolo piu' centrale di questa malinconica volta pendeva, mediante un'unica catena d'oro a lunghi anelli, un immenso bruciaprofumi del medesimo metallo, di modello saraceno e tutto traforato in modo che ne uscisse e ne entrassero torcendosi come se fossero impregnate di una vitalita' serpigna lingue di fuoco multicolori in successione continua. Sparsi qua e la' in vari punti vi erano alcuni divani e candelabri dorati di foggia orientale, e vi era pure il talamo, il talamo nuziale, di fattura indiana, basso, scolpito in solido ebano e ricoperto di un baldacchino color del drappo funebre. In ciascun angolo della camera troneggiavano giganteschi sarcofaghi di granito nero tolti alle tombe dei re nella lontana Luxor, con i loro antichi coperchi adorni di immemoriali sculture. Ma, ahime'! nei panneggiamenti della stanza consisteva soprattutto la piu' fantastica delle mie follie. Le immense pareti, di altezza gigantesca, persino sproporzionate, erano ricoperte da cima a fondo di una tappezzeria pesante, massiccia, ricadente in vaste pieghe, di una stoffa che ricorreva uguale come tappeto sul pavimento, come coperta dei divani e del letto d'ebano, come baldacchino del talamo, e che si ripeteva in ampie volute nei cortinaggi che ombreggiavano parzialmente la finestra. Era un tessuto sfarzosamente tramato d'oro. Qua e la', a intervalli regolari, era tutto punteggiato di figure arabescate, larghe circa trenta centimetri, e intessute nella stoffa di disegni del piu' intenso nero. Queste figure pero' rivelavano il vero aspetto dell'arabesco solo se osservate da un unico punto. Grazie a un artificio ormai comune, e del resto noto in periodi anche remotissimi dell'antichita', esse erano state trapuntate in modo da apparire mutevoli alla vista. Per chi entrasse nella stanza potevano sembrare semplici mostruosita', ma avanzando ulteriormente, questa apparenza gradatamente svaniva, e a ogni passo che muoveva innanzi il visitatore si vedeva circondato da una successione interminabile di quelle forme spettrali che appartengono alla superstizione dei Normanni o sorgono nei colpevoli sonni dei monaci. Questo effetto fantasmagorico era reso ancora piu' intenso dall'introduzione di una forte continua corrente di vento artificiale spirante dietro i panneggi e che dava al tutto un'animazione paurosa e inquietante.
In tale atmosfera, in una camera nuziale come quella, io trascorsi con la signora di Tremaine le empie ore del primo mese del nostro matrimonio. Le trascorsi con non poca inquietudine. Che mia moglie paventasse l'irosa ombrosita' del mio carattere, che tentasse di scansarmi e mi amasse assai poco, questo non potevo fare a meno di notarlo, ma anziche' dispetto il suo timore di me mi procurava piacere. Io la odiavo con un odio piu' demoniaco che umano. Il mio ricordo rivolava (oh! con quale intensita' di rimpianto!) a Ligeia, l'amatissima, l'augusta, l'incomparabile, la sepolta. Mi rapivo, nel ricordo della sua purezza, del suo sapere, della sua eccelsa eterea natura, del suo appassionato idolatra amore. Allora veramente il mio spirito brucio' tutto e completamente libero di tutti i fuochi di lei, e oltre. Nell'eccitazione dei miei sogni oppiati (poiche' ero ormai abitualmente incatenato ai ceppi della droga) io invocavo forte il suo nome nel silenzio della notte, oppure durante il giorno tra gli ombrosi recessi delle valli, quasiche', nella disperata angoscia, nell'austera passione, nel divorante ardore del mio desiderio per la donna scomparsa io potessi ricondurla sul sentiero che ella aveva abbandonato (ah, era MAI POSSIBILE che fosse per sempre?) su questa terra.
All'inizio del secondo mese di matrimonio, Lady Rowena fu colta da una malattia improvvisa dalla quale si riebbe lentamente. La febbre che la consumava rendeva inquiete le sue notti, e nel suo stato agitato di dormiveglia parlava di rumori e di movimenti dentro e fuori della stanza della torre che io conclusi non potessero avere origine se non nello smarrimento del suo intelletto, o forse negli influssi fantasmagorici della camera stessa. Alla fine entro' in convalescenza, e ben presto guari'. Ma non trascorse molto che un secondo male ancora piu' violento la fece ricadere su un letto di sofferenze, e da questa crisi la sua costituzione che era sempre stata debole non si riebbe mai del tutto. I suoi mali erano in quel periodo di una natura allarmante e di una frequenza ancora piu' allarmante, e sfidavano sia la dottrina sia i tentativi dei suoi medici. Con l'aumentare di questa malattia cronica che si era con ogni apparenza talmente radicata nel suo fisico da non poter essere debellata con mezzi umani, io non potei non notare un analogo aumento del suo stato d'irritazione nervosa e della sua eccitabilita' e predisposizione alla paura per i motivi piu' comuni. Riprese a parlare, e adesso con piu' frequenza e piu' pertinacia, dei rumori, lievi rumori, e dei movimenti inconsueti tra i panneggi, di cui gia'aveva fatto cenno in precedenza. Una sera, sul finir di settembre, ella sottopose con piu' energia del solito alla mia attenzione questo argomento conturbante. Si era appena risvegliata da un sonno agitato, mentre io ero rimasto ad osservare, con sentimento misto di angoscia e di vago terrore, le smorfie dolorose del suo volto emaciato. Sedevo a fianco del suo letto d'ebano, su un divano indiano. Ella si levo' parzialmente a sedere, e parlo' in un sussurro sommesso, ansioso, di rumori che aveva ALLORA uditi, ma che io non potevo udire; di movimenti che ella aveva ALLORA veduti, ma che io non riuscivo a scorgere. Il vento stormiva senza posa dietro ai cortinaggi e io desideravo dimostrarle (cosa che, debbo confessarlo, non riuscivo DEL TUTTO a credere) che quei sospiri pressoche' inarticolati, quelle lievissime variazioni delle figure sulla parete non erano che il risultato naturale della solita corrente d'aria circolante in perpetuo. Ma il pallore mortale che le aveva ricoperto il volto mi aveva dimostrato che i miei sforzi per rassicurarla sarebbero stati inutili. Sembrava fosse sul punto di svenire e non vi era alcun domestico a portata di voce. Mi rammentai che in un angolo della stanza era stato posato un boccale di vino leggero ordinatole dai suoi medici, e mi diressi rapidamente da quella parte, ma mentre avanzavo sotto la luce del bruciaprofumi la mia attenzione fu attratta da due fatti che mi lasciarono sbalordito e perplesso. Avevo avuto l'impressione che un oggetto palpabile sebbene invisibile mi fosse passato lievemente daccanto, e notai che sul tappeto dorato, proprio al centro del vivido cerchio di luce gettato dal bruciaprofumi, si allungava un'ombra vaga, indefinita, di aspetto angelico, quale potrebbe essere immaginata l'ombra di un' ombra. Il mio cervello pero' era annebbiato da una dose eccessiva d'oppio, e non feci molto caso a queste mie impressioni, ne' vi accennai con Rowena. Presi il vino, riattraversai la stanza, riempii un calice che tesi alle labbra esangui della donna semisvenuta. Rowena si era pero' in parte riavuta e strinse da sola la coppa tra le mani, mentre io ricadevo a sedere su un vicino divano, gli occhi fissi sulla sua persona. Fu allora che avvertii distintamente un lieve rumore di passi sul tappeto e accanto al letto, e un attimo dopo, mentre Rowena era in atto di portare il vino alle labbra, vidi, o forse sognai di aver veduto, cadere dentro la coppa, come da un'invisibile sorgente zampillante nell'atmosfera stessa della stanza, tre o forse quattro grosse gocce di un fluido luminoso di color rubino. Se questo io vidi, non lo vide certo Rowena. Ella trangugio' il vino senza esitare e io mi astenni dal parlarle di un fatto che, dopotutto, riflettevo, non doveva essere stato che il frutto della mia immaginazione sovraeccitata, e resa morbosamente fertile dal terrore della donna, dall'oppio e dall'ora. Tuttavia non mi fu possibile negare ai miei sensi che subito dopo la caduta delle gocce color rubino un rapido peggioramento sopravvenne nella malattia di mia moglie, tanto che, in capo a tre notti, le mani delle sue ancelle gia' la preparavano per la tomba, e la quarta notte io sedevo solo, accanto al suo corpo avvolto nel sudario, in quella spettrale stanza che l'aveva accolta come mia sposa. Visioni fantastiche, generate dall'oppio, aleggiavano come ombre intorno a me. Io fissavo con sguardo inquieto i sarcofaghi agli angoli della stanza, le trasmutanti figure dei panneggi, i contorcimenti delle multicolori lingue di fiamma nel bruciaprofumi pendente sopra il mio capo. Rammentando le circostanze di poche notti innanzi, i miei occhi caddero sul punto circoscritto dalla macchia di luce del turibolo dove io avevo notate le vaghe tracce dell'ombra. Ma questa non vi era piu', e respirando piu' liberamente volsi il mio sguardo alla pallida rigida figura sul letto. Allora mi invasero mille ricordi di Ligeia, e il mio cuore si gonfio' con la turbolenta impetuosita' di una piena di tutto quell'indicibile dolore con cui io avevo contemplato LEI cosi' avvolta entro il lenzuolo funebre. La notte trascoloro', e sempre con l'animo pieno di amari pensieri al ricordo dell'unica sola e supremamente amata io rimasi a contemplare il corpo di Rowena.
Poteva essere stata la mezzanotte, forse fu prima, forse dopo, poiche' non avevo fatto caso al tempo, allorche' un singhiozzo, sommesso, lieve, ma distintissimo, mi risveglio' bruscamente dal mio fantasticare. Ebbi L'IMPRESSIONE che provenisse dal letto d'ebano, dal letto di morte. Rimasi in ascolto, in preda a un'agonia di terrore superstizioso: ma il suono non si ripete'. Affissai lo sguardo, per poter scorgere nel cadavere un qualsiasi possibile movimento, ma non avvertii neppure il piu' lieve ondeggiare. E tuttavia non potevo essermi ingannato. AVEVO UDITO il rumore, per quanto flebile, e la mia anima si era risvegliata entro di me. Risolutamente, ostinatamente, tenni fissa la mia attenzione sul cadavere. Trascorsero molti minuti prima che sopravvenisse una circostanza che potesse far luce sul mistero. Alla fine apparve evidente che una sfumatura di colore lievissima, debolissima, appena percettibile, ne aveva invermigliate le guance soffondendo anche le infossate venuzze delle palpebre. In preda a un orrore e a un terrore indicibili, a esprimere i quali il linguaggio degli uomini non ha forza bastante, sentii il mio cuore cessar di battere e le mie membra irrigidirsi nella posizione stessa in cui ero seduto. Ma infine un senso di dovere mi costrinse a riprendere possesso di me. Non potevo piu' dubitare che fossimo stati troppo precipitosi nei nostri preparativi, e che Rowena vivesse ancora. Occorreva far subito qualche tentativo immediato; ma la torre era completamente isolata dall'ala dell'abbazia occupata dai domestici. Non ve n'era nessuno a portata di voce. Non mi era possibile chiamarli in mio soccorso senza essere costretto a lasciare la camera per parecchi minuti, una cosa che non potevo arrischiarmi a fare. Lottai percio' da solo nel tentativo di richiamare lo spirito di Rowena ancora aleggiante sul suo corpo. Quasi subito mi avvidi che un nuovo peggioramento si era operato. Il colore era nuovamente scomparso sia dalle palpebre sia dalle guance, lasciandola piu' pallida ed esangue del marmo stesso; le labbra si raggrinzirono e si tesero nella paurosa espressione della morte; su tutta la superficie del suo corpo si sparse un madore freddo e repellente, e subito sopravvenne la consueta rigidita' cadaverica. Ricaddi con un brivido sul divano da cui mi ero levato con tanto impeto, e le visioni diurne di Ligeia che gia' mi avevano ossessionato ripresero a presentarmisi piu' appassionatamente che mai. Trascorse cosi' un'ora, quando (era dunque possibile?) per la seconda volta mi accorsi di un rumore vago proveniente dal lato del letto. Stetti in ascolto, in preda a un orrore supremo. Il rumore si ripete': era un sospiro. Accorsi verso il cadavere, e vidi, nitidamente, un tremito agitarne le labbra. Un attimo dopo queste si dischiusero rivelando una lucente fila di denti perlacei. Nel mio petto lottava ora con il terrore che sino a quel momento vi aveva regnato sovrano uno stupore profondo. Sentivo che la vista mi vacillava, che la mia ragione barcollava, e soltanto con un violento sforzo su me stesso riuscii a impormi il compito che il dovere ancora una volta mi indicava. Ecco che dalla fronte, dalle guance e dalla gola irradiava ora un barlume di colore; un calore sensibile aveva pervaso tutto il corpo; persino il cuore pulsava debolmente. La donna VIVEVA, e con raddoppiato ardore mi accinsi a ridarle i sensi. Le massaggiai e bagnai le tempie e le mani, e mi servii di tutto cio' che mi suggeriva l'esperienza unita a un non del tutto trascurabile sapere medico. Ma invano. Improvvisamente il colore disparve, le pulsazioni cessarono, le labbra ripresero un aspetto inerte, e subito dopo il corpo riacquisto' la gelida freddezza, la sfumatura livida, la rigidita' intensa, il profilo infossato, tutte insomma le disgustose caratteristiche di un cadavere gia' da alcuni giorni inumato.
Ed ecco che le visioni di Ligeia mi riassalirono, ed ecco che di nuovo (quale meraviglia che io rabbrividisca mentre scrivo), ECCO CHE DI NUOVO dal lato del letto mi giunse alle orecchie un singhiozzo sommesso. Ma perche' dovrei descrivere minutamente gli inspiegabili orrori di quella notte? Perche' dovrei soffermarmi a ripetere come, quasi a ogni attimo, sin quasi al sorgere della grigia alba, questo spaventoso dramma di riviviscanza si ripetesse; come ogni terrificante ricaduta non fosse che uno sprofondamento in una morte piu' assoluta e apparentemente piu' irrevocabile; come ogni agonia assumesse l'aspetto di una lotta con qualche invisibile nemico; come a ciascuno di questi conati succedesse non so quale inspiegabile mutamento nell'aspetto fisico del cadavere? Lasciate che mi affretti alla conclusione.
La piu' gran parte di quella notte era trascorsa, e colei che era morta aveva riacquistato piu' e piu' volte parvenza di vita, e ogni volta con piu' vigore delle precedenti, benche' si levasse da una dissoluzione a ogni stadio sempre piu' spaventosa, nei disperati e vani sforzi per combatterla a ogni nuovo tentativo di rinascita. Io avevo ormai da tempo cessato sia di lottare che di muovermi, ed ero rimasto a sedere immobile sul divano, preda smarrita di un turbine di emozioni violente, tra le quali la meno terribile, la meno divorante era forse un supremo arcano terrore. Il cadavere, ripeto, si muoveva, e adesso piu' energicamente delle altre volte. I colori della vita ne invermigliavano con inconsueta energia il volto, le membra si rilassarono, e, tranne che per le palpebre ancora pesantemente abbassate e per le acconciature e i panneggiamenti tombali che ancora davano alla figura un aspetto macabro, io avrei potuto immaginare che Rowena si fosse davvero liberata e per sempre dai legami della Morte. Ma se io non potevo accettare del tutto questa realta' neppure in quel momento, non mi fu piu' possibile dubitare, allorche', levandosi dal letto, e vacillando con deboli passi, con occhi chiusi, con l'atteggiamento di chi e' reso attonito da un sogno, la cosa avvolta nel sudario avanzo' audacemente, tangibilmente, sin nel mezzo della stanza.
Io non tremai, non mi mossi, poiche' una folla di pensieri indicibili suggeritimi dall'aspetto, dalla statura, dal portamento dell'immagine, pensieri che si accavallavano furiosamente nel mio cervello, mi avevano paralizzato, mi avevano impietrito. Non mi mossi; ma i miei occhi erano come inchiodati sull'apparizione. Nelle mie idee si era fatto un disordine forsennato, un tumulto che nulla avrebbe potuto placare. Poteva essere davvero la Rowena VIVENTE colei che mi stava di fronte? Che dico, poteva essere LEI STESSA, la biondochiomata, l'occhiazzurrina Lady Rowena Trevanion di Tremaine? Perche', PERCHE' dubitavo di questo? La benda legava strettamente la bocca; ma non poteva dunque essere la bocca della respirante signora di Tremaine? E le guance, rosee come nel meriggio della sua vita, si', le guance potevano in verita' essere le dolci guance della vivente dama di Tremaine. E il mento, punteggiato di fossette, come quando era sana, non poteva essere il suo? Ma ERA DUNQUE CRESCIUTA DI STATURA DOPO LA MALATTIA? Quale inspiegabile follia mi colse a quel pensiero? Un balzo e le fui ai piedi! Rifuggendo dal mio contatto ella lascio' cadere sciolti dal suo capo i drappi funebri in cui questo era stato avvolto, ed ecco uscire e agitarsi nella turbinante atmosfera della camera masse di lunghi e scarmigliati capelli: PIU' NERE, ERANO QUESTE CHIOME, DELLE CORVINE ALI DELLA MEZZANOTTE! Poi GLI OCCHI della figura chemmi stava dinanzi lentamente si apersero. - mai ... mai potro' ingannarmi ... Ecco i grandi, ecco i neri, ecco i fulgidi occhi ... del mio perduto amore ... della mia donna ... di LADY LIGEIA.
 

Misty-Blue

Përjetësisht të Panjohur
Anëtar
Mar 17, 2012
Postime
1,463
Pikët
0
Përgjigje e: Edgar Allan Poe

Volontà. Chi conosce il mistero della volontà? L'uomo non si arrende agli angeli né si fa vincere dalla morte se non per la debolezza della sua misera volontà. Io sarò sempre tua moglie...


Ky esht gjenialiteti , kjo te ben te pavdekshem , kjo eshte PURE LITERATURE!!!
 

Askushi

Anëtar i ri
Anëtar
Sep 7, 2012
Postime
2,157
Pikët
0
Vendndodhja
Neverland
Edgar Allan Poe - poezi

Shqipëroi Fan S. Noli


ANNABEL LI


Ka shumë e shumë vjet
Në një vënt afër në det,
Ish një vajzë që muntni ta njihni tani
Nënë emërin Annabel Li;
Dhe kjo vajzë më donte edhe tjatër s’kërkonte
Veç ta deshnja sikundër më desh.

Isha e vogël dhe ish e vogël në vjet
N’atë vënt afër në det;
Po duheshin më tepër se me dashuri
Unë dhe Annabel Li;
Me një dashuri që dhe Engjëjtë lart në lavdi
Që të dyve na kishin zili.

Andaj, tani e shumë vjet,
Tek ky vënt afër në det,
F’ryri veriu nga ret’ e ma ngriu
Të bukurën Annabel Li;
Edhe motrat e saj ëngjëllesha
Ma rrëmbyen, ma mbyllën në varr se e desha,
Dhe kështu më la shëndet
Nga ky vënt afër në det.

Engjëjtë që skishin sa ne dashuri
Që të dyve na mbanin mëri.
Po përandaj, siç e dini vërtet,
Tek ky vënt afër në det
Fryri veriu një nat’ e ma ngriu
E ma vrau timen Annabel Li.

Dashuria që kishim ish m’e fortë se çdo dashuri,
S’e ka patur as plak as i ri,
As i marr’, as i urtë njeri
Dhe as Engjëjt e qiellit në erë,
As demonët përposh në skëterrë;
Shpirtin tim s’munt ta shqitin nga shpirti
I së bukurës Annabel Li.

Se tek hëna që ndrit, syri im ëndërrit
Për të bukurën Annabel Li;
Dhe çdo yll që shkëlqen syt’ e ëmbël rrëfen
Të së bukurës Annabel Li;
Nat’ e ditë e shoh, edhe zemrën ma ngroh,
Shoq’ e dashura ime, e mjera jetime,
Përmi varrin ku deti buçet,
I rri pranë mi varrin në det.
 

Misty-Blue

Përjetësisht të Panjohur
Anëtar
Mar 17, 2012
Postime
1,463
Pikët
0
Përgjigje e: Edgar Allan Poe

E vlerësoja me një ndjenjë ngrohtësisht të thellë dhe tepër të veçantë, miken time Morella. I gjëndur rastësisht në shoqërinë ku ajo përkiste shumë vjet të shkuara, që në takimin e parë, ndjeva shpirtin të më digjej nga njëlloj flake që nuk e kisha njohur kurrë më parë; por nuk ishin flakë Erosi ato dhe më torturonte brënda meje mendimi që unë në një mënyrë apo në një tjetër duhet të përcaktoja kuptimin e tyre të zakonshëm apo të kthjelloja zjarrin e vagullt që ato më sillnin. Ne u takuam dhe fati na çoi të dyve drejt altarit, por unë kurrë ndonjëherë nuk i fola për pasion dhe as për dashuri. Ajo gjithsesi, u largua nga shoqëria e saj dhe qoftë edhe ky përkushtimi i saj për të qëndruar vetëm për vetëm me mua, më mbushte me lumturi. Ishte lumturi ta mendoje; një lumturi deri në ëndërrim.
Njohuritë e Morellës mbi botën, ishin tepër të thella. Sipas gjithë dijeve të mija, talenti i saj i kalonte kufinjtë e normales dhe mëndja e saj kishte një fuqi tepër të madhe. E ndjeja ketë dhe në shumë gjëra, bëhesha nxënësi i saj. Shpejt mora vesh që ndoshta për shkak të edukimit të saj në Presburg, ajo kishte njohur përpara meje një numur të madh të atyre shkrimeve mistike të cilat zakonisht janë konsideruar vetëm mbeturina të letërsise së herëshme Gjermane. Ato, për ca arësye që unë nuk mund ti imagjinoja, ishin të preferuarat e saj - dhe me kalimin e kohës ato u bënë po ashtu edhe për mua,- dhe studimi i vazhdueshëm i tyre duhet ti atribuohet ndikimit të thjeshtë por të efektshëm, të forcës së zakonit dhe shëmbëlltyrës.
Nëse nuk gabohem, arësyeja ime, kishte shumë pak të bënte me të gjithë ketë. Bindjet e mija,- me sa mbaj mënd unë,- asnjëherë nuk ishin bazuar mbi gjëra ideale, dhe as që kishin pasur ndonjë pigment misticizmi ,i cili u lexua më vonë, vetëm në qofsha i gabuar në atë çka besoja apo në atë çka mendoja atëherë. I bindur për ketë, unë e braktisa thellësisht pa kushte veten në duart e gruas time, dhe u futa me një zemër të dlirë në labirinthet e studimeve të saj. Dhe pastaj- pastaj, ndërsa derdhesha përmbi faqet e ndaluara, ndjeja një shpirt të ndaluar që ndizej brënda meje- Morella vinte atëherë dorën e saj të ftohtë mbi timen, dhe ndriçonte me një zë të fikur,- nga hiri i një filozofie të vdekur- disa fjalë të veçanta, kuptimi i çuditshëm i të cilave i bënte të flakëronin përmbi kujtesën time. Pastaj, për orë të tëra, qëndroja si i humbur përkrah saj, dhe vegjetoja nën tingujt jetësorë të muzikalitetit të zërit të saj, derisa në vazhdimësi melodia e tij fillonte ndërthurej me nota tmerri, dhe një hije gradualisht zbriste mbi shpirtin tim, e unë zbehesha e zbehesha, dhe fërgëlloja brënda meje nën këto tinguj kaq jotokësorë. Pastaj, tingujt jetësorë në zërin e saj, shuheshin papritur nën dridhjet e tmerrit, dhe gjëja më e bukur kthehej në atë më të neveritëshmen, ashtu si Hinnon kthehet në Ge-Henna.
Është e panevojshme të theksoj karakterin e saktë të këtyre analizave të cilat, -në fakt ishin shumë më voluminoze nga çkam treguar unë,- përbënin, për një kohë të gjatë, pothuajse të vetmin bashkëbisedim mes meje dhe Morellës. Të mësuara në atë që emërtohet moral theologjik ato do dukeshin lehtësisht te përtypëshme për mëndjen por nëse do ishe i pamësuar me të, sido që ta ktheje, të gjitha pikat e diskutimit, do të dukeshin shumë pak të kuptueshme.
Pantheismi i egër i Fichte; Paliggenedia e modifikuar e Pitagorianëve; dhe mbi të gjitha, doktrina e Identitetit e inkurajuar me forcë nga Shchelling, ishin kryesisht pikat e diskutimit që i referoheshin gjëse më të bukur të Morellës imagjinative.Ketë identitet i cili është emërtuar personal, Z. Locke,- më duket,- e përkufizon si diçka që konsiston në gjykimin e shëndoshë të qënies njerëzore. Dhe përderisa me njeri ne nënkuptojmë një thelb inteligjent që arsyeton, dhe përderisa ekziston një ndërgjegje që shoqëron mendimin, është pikërisht kjo që na bën të jemi ajo që ne e quajmë vetja jonë, dhe në të njëjtën kohë na dallon ne nga format e tjera të qënieve që mendojnë, dhe na jep indentitetin personal. Por principi i të qënit i veçantë, nocioni i këtij identiteti që pas vdekjes është ose nuk është i humbur përgjithnjë, përbënte për mua në atë kohë, objektin e një interesi tepër të fortë; tashmë jo dhe aq për natyrën përpëlitëse dhe ngacmuese të pasojave të tij, se sa për nga mënyra e spikatur dhe emocionale me të cilën Morella e përmëndëte atë.
Por ja erdhi një kohë kur misteri i gruas time më përfshiu të tërin si të ishte një formulë magjike. Unë fillova të mos i duroja dot më prekjet e gishtërinjve të saj të hollë e të zbehtë, as tonin e ulët dhe muzikalitetin e të folurës, dhe as shkëlqimin e syve të saj melankolikë. Dhe ajo i dinte të gjitha këto, dhe asnjë kundërshtim nuk shprehte; dukej sikur dobësia dhe budallallëku im ishin gjëra të pritëshme dhe të njohura që më parë nga ajo dhe duke buzëqeshur e quante të gjithë këtë thjesht fat. Ajo dukej gjithashtu e vetëdijëshme për shkakun ,- për mua krejt të panjohur-, të tjetërsimit gradual të vëmëndjes time; por asnjëherë nuk dha ndonjë arësye për ketë apo për natyrën e asaj që po ndodhte. Nga ana tjetër ishte ajo grua e cila tretej ditë pas dite. Në momentet kur e kuqja e faqeve të saj thellohej dhe venat në ballë i bëheshin gjithnjë e më blu; përnjëherë qënia ime shkrihej në keqardhje dhe kur pas atij momenti kapja vështrimin e syve të saj të menduar, shpirti më dhimbte dhe më trazohej, me trazimin e atij që hedh vështrimin poshtë në humnera të pamata.
Mund të them vallë që në ato momente unë dëshiroja thellësisht me një dëshire të zellshme dhe gërryese momentin e mbarimit të Morellës? Po, e dëshiroja; por shpirti i brishtë, rezistonte dhe i ngjitej mureve prej balte të godinës së tij, për ditë, javë dhe muaj të pafund të lodhshëm, derisa nervat e mija të torturuara arrinin të sundonin mbi llogjikën time, zemërimi rritej brënda meje për shkak të vonesës, dhe me zemrën e një shpirti të keq , mallkoja ditët , orët dhe momentet e hidhura që dukeshin sikur zgjateshin dhe zgjateshin pa fund, ndërkohë që jeta e saj delikate shuhej, si hijet që vdesin në fund të ditës.
Por një mëngjes vjështë, kur erërat akoma flinin në shtretërit e tyre qiellore , Morella më thirri të qëndroja pranë saj. Një mjegull e dendur e mbështillte tokën, një shkëlqim i ngrohtë shtrihej mbi ujrat dhe një ylber që nga kupa qiellore i dorëzohej gjetheve të dëndura të vjeshtës në pyll.
“Është dita e ditëve,” me tha, ndërsa unë i afrohesha; “nje ditë e të gjitha ditëve, të jetës apo të vdekjes qofshin. Është një ditë e këndëshme për bijtë e tokës dhe jetës – ah, por po aq e këndëshme për bijat e qiellit dhe vdekjes!”
Unë e putha në ballë dhe ajo vazhdoi:
“ Unë po vdes, por akoma do rroj.”
“Morella!”
“ Ditë që ti të me kesh dashur, nuk ka pasur,—por atë që ke neveritur gjatë jetës tënde, në vdekje ke për ta adhuruar.”
“Morella!”
“ Ja po ta them përsëri që jam duke vdekur. Por brënda meje pengu i dashurise time është ngjizur - oh sa e vogel!- dhe ajo ndjen për mua, Morrella. Dhe kur shpirti im të niset fëmija do jetojë – fëmija yt dhe i imi, i Morellës. Por ditët e tua do jenë ditët e dhimbjes- Një dhimbje më e gjata ndër ndjenjat siç është qiparisi më i forti ndër drurët. Për ty orët e lumturisë kanë mbaruar dhe gëzimi nuk këputet dy herë në jetë, ashtu si trëndafilat e tempujve në Paestum që mblidhen dy herë në vit. Kjo nuk do zgjasë dhe pastaj, ti nuk do luash më Tenianin por duke lënë mënjanë manjolat dhe hardhitë, ti do mbështjellësh qefinin në kokë, siç bëjnë myslimanët në Mekë.
“Morella!” klitha, “Morella! Si mund të parathuash të tilla gjëra?” Por ajo ktheu kokën mënjanë mbi jastëk dhe një dridhje e lehtë i kaloi nëpër gjymtyrë, dhe kështu ajo vdiq dhe zëri i saj nuk u dëgjua më.
Por ashtu siç e parashikoi,- fëmija që ajo lindi gjatë vdekjes, dhe që nuk mori frymë deri në momentin që e ëma e saj pushoi së marri frymë,- fëmija i saj, një vajzë, erdhi në jetë. Ajo u rrit në mënyrë të çuditëshme në trup dhe intelekt ; ishte ngjashmëria perfekte e asaj që kishte ikur, dhe unë e desha atë me dashurinë më të ethëshme që do kisha besuar ndonjëherë që do mund ta ndjeja për ndonjë qënie të kësaj toke.
Por atje tej, shumë larg, qielli i kësaj dashurie të pastër, errësohej, dhe melankolia e thellë, tmerri, dhe dhimbja e mundimshme rrëshqistnin si një re në qiellin e saj. Siç thashë, fëmija u rrit e çuditëshme në trup dhe në mëndje. Me gjithë mënd e pabesueshme ishte rritja e shpejtë e përmasave të saj trupore, por me të tmerrëshme,- oh sa të tmerrëshme- ishin mendimet e trazuara që shëmbeshin mbi mua ndërsa shikoja zhvillimin e gjëndjes së saj mendore. E si mund të ishte ndryshe, kur unë çdo ditë zbuloja në konceptet e fëmijës, fuqinë e mëndjes së një të rriture dhe aftësitë e gruas ? kur mësimet e përvojës më servireshin nga buzët e njoma të fëmijës?... dhe kur urtësia ose pasioni i pjekurisë që unë e gjeja në çdo moment shkrepte nga sytë e saj të plotë e kureshtarë? kur,- le të themi,- të gjitha këto spikasnin përpara ndjesive të mija të lemerisura, kur nuk mundesha më ta fshihja të gjithë këtë prej shpirtit tim, por as ta flakja tej perceptimeve të mija që dridheshin nga frika e pranimit të atij realiteti, duhej vallë të hamëndësoja në këtë dyshim, të një natyre të frikëshme dhe ngacmuese, që më pushtonte ngadalë shpirtin tim, apo ti lija mendimet e mija të përballeshin të tmerruara me përrallat e egra dhe teoritë tronditëse të Morellës së pavarrosur? Unë e rrëmbeva prej vëmëndjes së kësaj botë atë qënie të cilën fati m’a kishte dhënë për ta adhuruar, dhe mes izolimit të ethshëm në shtëpinë time, vështroja me një agoni mbytëse mbi çdo gjë që i përkiste kësaj krijese që aq shumë e doja.
Dhe siç rrokulliseshin vitet, unë vështroja ngultazi ditë pas dite fytyrën e saj të shenjtë, të butë dhe shprehëse, si dhe derdhjen mbi të të formave të pjekurisë dhe ditë pas dite unë zbuloja pika të reja të ngjashmërisë se fëmijës me nënën e saj, melankolinë dhe vdekjen. Orë pas ore,rritej dëndësia e këtyre hijeve të ngjashmërise,dhe ato bëheshin më të plota, më të qarta, më turbulluese dhe tmerrësisht neveritëse në mënyrën e tyre. Që buzëqeshja e saj ishte krejtësisht si e nënës se saj, kjo nuk ishte gjë dhe kaq e papranueshme; por pastaj unë dridhesha nga ngjashmeria kaq perfekte, që sytë e saj kishin me të Morellës, por mund ta duroja edhe ketë; por më pas ato dy sytë shpesh më shikonin thellë brënda thellësisë së shpirtit tim me domethënien vazhdimisht trullosëse si të Morellës dhe me të njëjtin mendim trullosës. Në konturet e ballit të lartë, dhe në valëzimet e flokëve të mëndafshtë, edhe në gishtrinjtë e hollë e të zbehtë që varrosnin vetveten, edhe në tonet e dëshpëruara të muzikalitetit të të folurës së saj, dhe mbi të gjitha- oh mbi të gjitha këto,- në frazat dhe shprehjet e të vdekurve në buzët e asaj të gjallës që kaq shumë e doja, gjeta ushqim për mendimet dhe tmerrin që harxhohej për një krimb që nuk donte të vdiste.
Megjithëse kishin kaluar dhjetë vjet nga jeta e saj, vajza ime kishte mbetur e paemër mbi tokë. “ Fëmija im” dhe “ dashuria ime” ishin përkedheljet zakonisht të projektuara nga dashuria e një babai dhe fshehja e rreptë e ditëve të saj i bënë të panevojshme të gjitha ndërhyrjet e tjera. Emri i Morellës vdiq së bashku me të në vdekjen e saj. Nuk i kisha folur kurrë vajzës për nënën e saj, e kisha të pamundur ta bëja këtë. Në të vertetë, gjatë përiudhës së shkurtër të ekzistencës së saj, kjo mungesë nuk kishte bere ndonjë përshtypje në botën e jashtëme, e ruajtur aq sa mund të ishte e lejuar nga kufijtë e ngushtë të vetmisë së saj. Siç kalonte koha, ceremonia e pagëzimit filloi të më trokiste në mëndjen time të dobësuar dhe çoroditur, si një çlirim i mundshëm nga tmerri i asaj që ishte shkruar të ndodhte. Por në enën e pagëzimit, unë hezitova të thosha emrin e saj. Shumë emra të urtë dhe të bukur të kohëve të vjetra dhe moderne, nga vendlindja ime apo vënde të tjera, vinin deri në buzë të buzëve të mija, emra shumë të përshtatshëm të butë, të lumtur, dhe të mirë. Po çfarë ishte ajo që më nxiti mua atëherë të shqetësoja kujtimin e të vdekurës së varrosur ? Cili demon më urdhëroi që të gërmëzoja atë tingull, pikërisht atë i cili sa herë që rithirrej ishte mësuar ta bënte gjakun e purpurt të rridhte në rrëkera prej tempujve të zemrës ? Cili shpirt i keq foli që prej rrënjëve të shpirtit tim, kur përmes atyre shtigjeve të errëta, dhe në qetësinë e natës, unë pëshpërita në veshët e pagëzorit, rrokjet- Morella ? E çfarë tjetër përveç se një shpirt i keq e tronditi ashtu të ardhmen e fëmijës tim, dhe e spërkati me spektrin e vdekjes, dhe sapo tingujt e lehtë u dëgjuan, ajo ktheu sytë e saj të qelqtë nga toka për në qiell, dhe duke rënë në gjunjë në rrasën e zezë të kubesë sonë stërgjyshore, u përgjigj- « Jam ketu ! »
Dallueshëm, ftohtësisht, qetësisht dallueshëm, i lëshoi këto pak tinguj të thjeshtë në veshët e mi te cilat në të njëjtin moment si plumb i shkrirë u rrokullisën duke fërshëllyer edhe në trurin tim. Vite- shumë vite- kaluan, por kurrë nuk u shua tek mua kujtimi i asaj epoke. Jo se unë vërtetë i lashe mënjane manjolat dhe hardhitë - por hija e bredhit dhe qiparisit më ndoqi nga pas ditë e natë. Kurrë nuk i numërova më kohën dhe vëndet, yjet e fatit tim u shuan në qiell, errësira mbuloi tokën dhe kur figurat e saj më kaluan pranë si hije që rrëshqasin, në mes atyre të gjithave unë dallova Morellën. Erërat e kupës qiellore frymuan të vetmin tingull të njëjtë në veshët e mi, llokocitja e dallgëve mbi det mërmëriti përgjithmonë- Morella. Por ajo vdiq ; me duart e mija unë e varrosa në varrin e saj ; dhe qesha me një të qeshur të zgjatur, të hidhur sepse nuk gjeta asnjë shenjë nga çfarë kisha varrosur më parë, në gropën ku unë kalla trupin e të dytës.-Morrella.

Edgar Allan Poe
 

Mistrece

...
Staff member
Anëtar
Aug 21, 2011
Postime
17,334
Pikët
113
Përgjigje e: Edgar Allan Poe - poezi

Shqipëroi Fan S. Noli


ANNABEL LI


Ka shumë e shumë vjet
Në një vënt afër në det,
Ish një vajzë që muntni ta njihni tani
Nënë emërin Annabel Li;
Dhe kjo vajzë më donte edhe tjatër s’kërkonte
Veç ta deshnja sikundër më desh.

Isha e vogël dhe ish e vogël në vjet
N’atë vënt afër në det;
Po duheshin më tepër se me dashuri
Unë dhe Annabel Li;
Me një dashuri që dhe Engjëjtë lart në lavdi
Që të dyve na kishin zili.

Andaj, tani e shumë vjet,
Tek ky vënt afër në det,
F’ryri veriu nga ret’ e ma ngriu
Të bukurën Annabel Li;
Edhe motrat e saj ëngjëllesha
Ma rrëmbyen, ma mbyllën në varr se e desha,
Dhe kështu më la shëndet
Nga ky vënt afër në det.

Engjëjtë që skishin sa ne dashuri
Që të dyve na mbanin mëri.
Po përandaj, siç e dini vërtet,
Tek ky vënt afër në det
Fryri veriu një nat’ e ma ngriu
E ma vrau timen Annabel Li.

Dashuria që kishim ish m’e fortë se çdo dashuri,
S’e ka patur as plak as i ri,
As i marr’, as i urtë njeri
Dhe as Engjëjt e qiellit në erë,
As demonët përposh në skëterrë;
Shpirtin tim s’munt ta shqitin nga shpirti
I së bukurës Annabel Li.

Se tek hëna që ndrit, syri im ëndërrit
Për të bukurën Annabel Li;
Dhe çdo yll që shkëlqen syt’ e ëmbël rrëfen
Të së bukurës Annabel Li;
Nat’ e ditë e shoh, edhe zemrën ma ngroh,
Shoq’ e dashura ime, e mjera jetime,
Përmi varrin ku deti buçet,
I rri pranë mi varrin në det.
Mos vdektte kurre emri juaj!
 

gurax

Super Moderator
Anëtar
Mar 19, 2011
Postime
3,031
Pikët
48
Vendndodhja
Virgo Supercluster, Local Group, Milky Way, Orion-
Përgjigje e: Edgar Allan Poe




Perkthyer nga Noli

--------------------------------------------------------------------------------

Korbi (The Raven)
Edgar Allen Poe

Nje mes-nate te bezdisur
Tek kendonja i zalisur
Disa pralla dhe magjira
Te nje shkence te harruar,
Tek dermitnja I kapitur
Befas vjen nje e trokitur,
Me ngadale e goditur
Permi dere t’ odes sime.
“Dikush eshte, thashe, jashte
Qe troket mi deren time –
Vetem kjo, dhe asgje me.

Ah, e mbanj ner ment fort mire,
Ishte dimr’ I ftoht’ I ngrire,
Dhe n’ oxhakun shkrump te nxire
Uret shuheshin ne hi.
Desha te gedhihej dita,
Se me kot nga librat prita
Te me ngushellonte drita
Per te lumuren Lenore,
Vajz’ e rralle dhe rezore,
Q’ I thon Engjejte Lenore,
Permi dhe pa emer me.

Era frynte qe perjashta,
Rrihte perdet e mendafshta
Dhe me ngjethte dhe me derthte
Tmerre qe s’I ndjeva kurre.
Dhe tani qe te pushonte
Zemr’ e mjere qe leftonte
Goja po me belbeconte,
“Dikush do te hynje brenda;
Nonje vizitor I vonet
Qe kerkon te hynje brenda.
Kjo do jet’ e asgje me

Mblodha veten menjehere
Edhe frike me pa ndjere:
“Zot, I them, a Zonje, fajin
Ndjemani, ju lutem shume,
Se per Zotin po dremitnja,
Aq’ e holle ish trokitja,
Aq’ e lehte ish goditja
Permi dere t’ odes sime
Sa me-zi ma zuri veshi.”
Dhe e hapa deren sheshit,
Erresir’ e asgje me.

Syrin thelle n’ erresire
Shume ndenja ne drithtire,
Enderra duke shikuar
Qe njeri s’ ka enderruar;
Mirpo nat’ e erret heshtte
Edhe tjater gje s’ me theshte
Vec nje emer qe me deshte
Peshperitur si “Lenore!”
Kete un’ e peshperita,
Dikush m’ u –pergjeq: “Lenore.”
Vetem kjo, dhe asgje me.

N’ ode prape me te kthyer
Shpirti ndezur, zemra thyer
Perseri vjen nje trokitje
Pak m’ e forte se me pare.
“Pa dyshim pa fjale thashe
Dikush eshte aty jashte,
Duhet vajtur, duhet pare
Qe te zgjidhet ky mister.
Hesht, moj zemer e zhuritur,
Qe ta zgjith kete mister.
Era esht’ e asgje me.”
Hap ahere xhamen time
Kur me shume ferfellime
Brenda hyn nje Korb I mvrojtur
Madheshtor I kohes vjeter.
As u-fal as pershendoshi,
As ben tjater pune boshi
Po si zot me shkon trimoshi
Dhe qendron mi deren time –
Ngjitet mi nje bust Pallade
Mun mi dere t’ odes sime –
Ngjitet, rri, dhe s’ ben gje me.

Me zu gazi, me shkoi tmerri
M’ ate Korb te zi si Ferri,
Qe po mbahej aq’ I rende
Aq’ I larte dhe I thom:
“Ndonese je perce-prere,
S’ka dyshim, je trim I ndjere,
Korb I mvrojtur, I vrerosur,
Arratisur zall me zall;
Thua-m’ emrin tente me nam
Anes detit Plutonian!”
Thote Korbi: “Kurre me,”

U-cudita fort, pa mase
Kur degjova Korb te flase
Ndonese ajo pergjigjie
S’ kishte as kuptim as lidhje;
Se asnje s’ munt te me thote
Qe nonje njeri ne bote
Gjer tani ka pare shpende
Mun mi dere t’ odes tij,
Shpend’ a shtaze mi statuje
Mun mi dere t’ odes tij,
T’ emeruar “Kurre me.”

Mirpo Korbi rrinte shtruar
Permi bustin e latuar
Dhe thosh vetem ate fjale
Qe nga shpirti plot me flage.
Asnje pende me s’ leviste
Asgje tjater s’ murmuriste,
Edhe zemra me therriste:
“Miqt’ e tjere ikn’ e shkuan;
Neser edhe ky do t’ ike
Si dhe shpresat qe m’u-shuan.”
Thote Korbi: “Kurre me.”

I habitur nga pergjigja
Qe me dha kur nuk e prisnja,
“Pa dyshim, kjo fjale, thashe,
Esht e vetema qe di,
Q’ e mesoj nga I-zot’ I mjere,
Dere-mbyllur, dere-sterre,
Qe e ndoqi, e dogji zia,
Dhe e shojti lebetia.
Gjer sa vaj’ I shpreses tij
S’ qe vec deshperim I zi
Dhe kurre, kurre me.”

Edhe Korbi me mbertheu
Dhe ne gas buzen ma ktheu.
Shpejt, pra, nje kolltuk rotova
Edhe deres iu-afrova;
Dhe I ndenjur enderronja
Dhe me mendjen po kerkonja
Qe te gjenja, te zbulonja
C desh te theshte Korb’ I zi,
Korb’ I mvrojtur, I vrerosur
Arratisur zall me zall
Me dy fjalet “Kurre me.”

Kete desha te ckoqitnja
Po as fjale nuk I flisnja
Korbit qe me sy prej prushi
Zemren si me zjarr ma mbushi;
Keshtu rrinja I trallisur,
Pshtetur kryet mi perkresen
Kadifeje te qendisur
Qe e ndritte llamba siper,
Mi te cilen ah, e mjera
Do mos pshtetet me persiper
Do mos pshtetet kurre me.

Era u-dent permi qilimet
Me temjan nga Serafimet
Qe u tingellinin zilet
Posht’ e lart ne dysheme.
“Ja, me Engjej, mor I mjere,
Te coj Zoti kete here
Prehje, prehje dhe nepenthe
Te harrosh Lenoren lart.
Pi, gelltit kete nepenthe
Dhe harro Lenoren lart!”
Thote Korbi: “Kurre me”

“Profet, thashe, neme-rende,
Po profet, qofsh djall a shpende!
Qofte, se te coj shtergata
A Shejtan’ I Ferrit zi,
Te perhumbur, te patrembur
Tek ky vend I shkret’ I dhembur
Tek ky burg me tmerr I shembur,
Thuaj-me, vertet, te lush:
A ka ne Gallad ballsam?
Thuaj, thuaj-me, te lus!”
Thote Korbi: “Kurre me.”

Profet, thashe, name-rende
Po profet, qofsh djall a shpende!
Per nje Qjell dhe Perendi
Qe po lusim un’ e ti,
Thuaj-m’I zemres qe mban zi
A do shoh n’ Eden te shenjte
Vajzen a do kap te shtrenjte,
Q’I thon’ Engjejte Lenore,
Vajz’ e rralle dhe rezore,
Q’ I thon’ Engjejte Lenore?”
Thote Korbi: “Kurre me.”

“Mbyll-e gojen, dreq a shpende!
Ngrihem dhe therres me kembe,
Cporru prape mu ne djall,
Ne Sketerre dhe ne zall!
Pende mos me shkunt te zeze
Te me rrej’ e te me ndeze,
Mos ler shenje te genjeshtres
Qe me the, po shko prej deres!
Nxir-m’a qipin tent prej zemres
Thyej qafen jashte deres?
Thote Korbi: “Kurre me,”

Edhe Korb’ I zi I humbur
Qendron edhe I patundur
Mi te zbetin bust Pallade
Mun mi dere t’ odes sime.
Edhe syte I shkendritin
Si prej djajsh qe enderritin
Edhe llamba qe ndrit siper
Ia heth hien permi dhe;
Shpirti im nga ajo hie
Qe valon atje mi dhe
Do mos ngrihet – kurre me.
 
Top