-
Përshëndetje Vizitor!
Nëse j’u shfaqet ky mesazh, do të thotë se ju nuk jeni regjistruar akoma. Edhe pse nuk jeni regjistruar, ju arrini të shihni pjesën më të madhe të seksioneve dhe diskutimeve të forumit, por akoma nuk gëzoni të drejten për të marrë pjesë në to dhe në avantazhet e të qënurit anëtar i këtij komuniteti. J’u lutem:REGJISTROHUNI që të dërgoni postime dhe mesazhe në Forum-Al.
Hundëzakët- Leshkuqët e Lekës së Madh
- Thread starter Mano
- Start date
Përgjigje e: Hundëzakët- Leshkuqët e Lekës së Madh
une e di se i keni shume per qejf teorite egjipto-shqiptare, bibliko-shqiptare etc
para pak vjetesh nen shembullin e "thoti fliste shqip" plasi nje mani dhe nga antare medioker forumesh te nxirnin teori te tjera duke padronizuar dhe shqiptarizuar te gjitha hyjnite egjiptiane, kush kundershtonte keto bullshit-e? landi.
praktikisht nuk lane vend te botes pa shqiptarizuar, nje karafil tjeter gjente fjale shqipe dhe ne bibel(fjala gur etc).
pra ta marr vesh une c'jemi ne? hebrenj? egjiptiane? kalashe-hundezake? jemi fise maja?
une mendoj se jemi iliro-arber-shqiptare(vazhdimesi), autoktone, ne token ku jemi.
nese ti mendon se te jesh antihundezak, antipers, antiafgan, apo antiegjiptian(ne kuptimin e prejardhjes, jo se kam ndonje gje kunder tyre) je automatikisht antishqiptar, je gabim plako.
nejse, te gjitha keto teori langaraqesh kane background teori konspirative, i nderlidhin gjerat dhe me ufo, kane shqiptarizuar dhe keto te fundit tani haha...mardukun e bene shqiptar, asiro-babilonasit po ashtu, "nefilimet" e bibles i bene "ne fillim", pra gjigandet aliene te mardukut.
kemi javanin e bibles pasardhesin e noes qe ka bir dodanimin i cili ishte ne dodone
me ke lexuar shume pak atehere, dhe me ke lexuar vetem aty ku kundershtoj teori mediokre shume te demshme....kerko, se kam postuar qindra foto arkeologjike, me mijra citime autoresh antike.
une e di se i keni shume per qejf teorite egjipto-shqiptare, bibliko-shqiptare etc
para pak vjetesh nen shembullin e "thoti fliste shqip" plasi nje mani dhe nga antare medioker forumesh te nxirnin teori te tjera duke padronizuar dhe shqiptarizuar te gjitha hyjnite egjiptiane, kush kundershtonte keto bullshit-e? landi.
praktikisht nuk lane vend te botes pa shqiptarizuar, nje karafil tjeter gjente fjale shqipe dhe ne bibel(fjala gur etc).
pra ta marr vesh une c'jemi ne? hebrenj? egjiptiane? kalashe-hundezake? jemi fise maja?
une mendoj se jemi iliro-arber-shqiptare(vazhdimesi), autoktone, ne token ku jemi.
nese ti mendon se te jesh antihundezak, antipers, antiafgan, apo antiegjiptian(ne kuptimin e prejardhjes, jo se kam ndonje gje kunder tyre) je automatikisht antishqiptar, je gabim plako.
nejse, te gjitha keto teori langaraqesh kane background teori konspirative, i nderlidhin gjerat dhe me ufo, kane shqiptarizuar dhe keto te fundit tani haha...mardukun e bene shqiptar, asiro-babilonasit po ashtu, "nefilimet" e bibles i bene "ne fillim", pra gjigandet aliene te mardukut.
kemi javanin e bibles pasardhesin e noes qe ka bir dodanimin i cili ishte ne dodone
SERAFIM DILO
Anti Busavata
- Anëtar
- Aug 31, 2010
- Postime
- 9,363
- Pikët
- 48
Përgjigje e: Hundëzakët- Leshkuqët e Lekës së Madh
E tashmja eshte erresire,e shkuara e viteve eshte sketerre,keshtu kerkojme ngushellim ne lashtesi.
Kur nuk di historin e "Saliut qe fliste shqip"çdo rethan o personazh ndihmon patriotizmin.
E tashmja eshte erresire,e shkuara e viteve eshte sketerre,keshtu kerkojme ngushellim ne lashtesi.
Kur nuk di historin e "Saliut qe fliste shqip"çdo rethan o personazh ndihmon patriotizmin.
Mano
V.I.P
- Anëtar
- Aug 8, 2011
- Postime
- 16,258
- Pikët
- 113
Përgjigje e: Hundëzakët- Leshkuqët e Lekës së Madh
Shiko...
Ti mund te kesh Njohuri pa kufije, kete nuk ta kam mohuar kurre sepse nuk te njoh, por menyrea se si ti komunikon le te kuptosh se je mendje dajak, dhe teper i kufizuar ne kumunikim. Pra edhe ndo nje njohuri qe ti mund te kesh eshte mekanike) jo orkanike. Nuk duhet marre gjerat kallep ashtu sic i merr ti. Mundohu te shqyrtosh, analizosh, mund edhe mos te zgjidhesh gje, por ama ne fund ke arritur te perdoresh mendjen tende dhe jo fjalet e te tjereve.
Kur fola per Dijet e gjara ne citimim me siper une iu referova Njerezve qe i kane kushtuar gjithe jeten e tyre Ceshtjes shqipetare, dhe jo vetes time. Une nuk kam ardhur ketu te mate Diturite me zotroten. Une vetem prura dy artikuj qe mendova se jane Interesant dhe mendova se dikush mund ti gjej po aq interesant ne kete forum. Kush je ti qe i hedhke posht keto gjera qe kerkojn 10-tra vite studimesh, hulumtimesh, thjesht me disa rrejeshta te pergjithshme, azgje specifike. A kam shkruajtur une ndo nje mendim timin perreth ketyre artikujve qe mu hodhe ne fyt sikur te morra buken nga goja? Me ben shume pershtypje rreagimi jote i menjehershem sa here qe flitet dicka qe perkrahe Lashtesine e shqiperise. Ne cilin rresht, me gjej nje fjale te vetem qe kam thene se une i besoj ato verberisht??? Rreagimi jote i menjehershem, gadishmeria jote per te kundershtuar tema te tilla me te vertet me habit. Edhe Serafimi me kundershton ne tema te tilla por ama ai bie nje kunderargument te mirefillt dhe di se si te argumentoj, kurse ti te hidhesh ne fyte per gjen me te vogel.
Por megjithate ti qendron "korrektesisht" brenda korrnizes se menduarit tend e cila duket te jete brenda nje korrnize shume te ngusht. Nga nje here gjan si nje deshtak qe shfryn Xhelozine dhe Vrerin qe pa-aftesia mbjell)
na tregon dhe dijet e gjera maqellarioti pa le
lexoi per hundezaket para ca ditesh tek forumi i albushit, dhe ja fut nje copy paste, nejse.
Shiko...
Ti mund te kesh Njohuri pa kufije, kete nuk ta kam mohuar kurre sepse nuk te njoh, por menyrea se si ti komunikon le te kuptosh se je mendje dajak, dhe teper i kufizuar ne kumunikim. Pra edhe ndo nje njohuri qe ti mund te kesh eshte mekanike
) jo orkanike. Nuk duhet marre gjerat kallep ashtu sic i merr ti. Mundohu te shqyrtosh, analizosh, mund edhe mos te zgjidhesh gje, por ama ne fund ke arritur te perdoresh mendjen tende dhe jo fjalet e te tjereve. Kur fola per Dijet e gjara ne citimim me siper une iu referova Njerezve qe i kane kushtuar gjithe jeten e tyre Ceshtjes shqipetare, dhe jo vetes time. Une nuk kam ardhur ketu te mate Diturite me zotroten. Une vetem prura dy artikuj qe mendova se jane Interesant dhe mendova se dikush mund ti gjej po aq interesant ne kete forum. Kush je ti qe i hedhke posht keto gjera qe kerkojn 10-tra vite studimesh, hulumtimesh, thjesht me disa rrejeshta te pergjithshme, azgje specifike. A kam shkruajtur une ndo nje mendim timin perreth ketyre artikujve qe mu hodhe ne fyt sikur te morra buken nga goja? Me ben shume pershtypje rreagimi jote i menjehershem sa here qe flitet dicka qe perkrahe Lashtesine e shqiperise. Ne cilin rresht, me gjej nje fjale te vetem qe kam thene se une i besoj ato verberisht??? Rreagimi jote i menjehershem, gadishmeria jote per te kundershtuar tema te tilla me te vertet me habit. Edhe Serafimi me kundershton ne tema te tilla por ama ai bie nje kunderargument te mirefillt dhe di se si te argumentoj, kurse ti te hidhesh ne fyte per gjen me te vogel.
Por megjithate ti qendron "korrektesisht" brenda korrnizes se menduarit tend e cila duket te jete brenda nje korrnize shume te ngusht. Nga nje here gjan si nje deshtak qe shfryn Xhelozine dhe Vrerin qe pa-aftesia mbjell
)
Mano
V.I.P
- Anëtar
- Aug 8, 2011
- Postime
- 16,258
- Pikët
- 113
Përgjigje e: Hundëzakët- Leshkuqët e Lekës së Madh
Nuk thote njeri qe shqiptaret dhe pakistanezet jane Nje. Hipoteza ngre tezen se Iliro-Shiptaret e lashte jane perqendruar dhe ne kete krahine 2300 vjet pe par. Dhe nese aty egzistojn me te vertet tradita, dhe gjurme te gjuhes Shqipe sado pak qe te jene, duhet te nxisin sado pak kureshtje per ti studuar me thelle. Nese keto hipoteza vertetohen do te ishte nje Perfitim shum i madh per Etnografine Shqiptare.
Autori i dy artikujve qe prura ketu, eshte munduar te percjelli te njejtin mesazh. Qe esthe pak a shume: Perpjekjet e Grekeve dhe "Maqedonasve", te cilen po mundohen me cdo kusht per te pervetesuar kete krahine duke i quajtur pasardhes Grek apo akoma me Absurd Maqedonas, me ckuptohet Maqedoni sote, jane qesharake. Ne nje kohe qe gjurmet qe jane gjetur te cojn drejt "rrugeve te shqiperise" e cila nuk denjon as te shikoj ne ate drejtim.
Ne qoftese ti nuk kupton se cfar Perfitimesh mund te Ken shqipetaret ne kete Rast, prap eshte e kot te bisedosh me ty. Ja pra ky eshte rasti me tipik qe verteton se ti mund te kesh kapacitet per "storage" dhe jo "processing power"
Sa i perket mundesise qe Aleksandri mund te ket qene Homoseksual apo Biseksual nuk kane te bejn fare me thelbin e temes dhe ap me pak me ate te Artikujve. Kjo eshte dicka plotesisht tjeter, qe mbase eshte perkrahur dhe zbukuruar nga Metroseksualet e Hollivudit!
Pra edhe nje here esthe veshtire te debatosh me dike qe nuk pranon as Teorine e gjuheve Indo-Evropiane!
Nuk thote njeri qe shqiptaret dhe pakistanezet jane Nje. Hipoteza ngre tezen se Iliro-Shiptaret e lashte jane perqendruar dhe ne kete krahine 2300 vjet pe par. Dhe nese aty egzistojn me te vertet tradita, dhe gjurme te gjuhes Shqipe sado pak qe te jene, duhet te nxisin sado pak kureshtje per ti studuar me thelle. Nese keto hipoteza vertetohen do te ishte nje Perfitim shum i madh per Etnografine Shqiptare.
Autori i dy artikujve qe prura ketu, eshte munduar te percjelli te njejtin mesazh. Qe esthe pak a shume: Perpjekjet e Grekeve dhe "Maqedonasve", te cilen po mundohen me cdo kusht per te pervetesuar kete krahine duke i quajtur pasardhes Grek apo akoma me Absurd Maqedonas, me ckuptohet Maqedoni sote, jane qesharake. Ne nje kohe qe gjurmet qe jane gjetur te cojn drejt "rrugeve te shqiperise" e cila nuk denjon as te shikoj ne ate drejtim.
Ne qoftese ti nuk kupton se cfar Perfitimesh mund te Ken shqipetaret ne kete Rast, prap eshte e kot te bisedosh me ty. Ja pra ky eshte rasti me tipik qe verteton se ti mund te kesh kapacitet per "storage" dhe jo "processing power"
Sa i perket mundesise qe Aleksandri mund te ket qene Homoseksual apo Biseksual nuk kane te bejn fare me thelbin e temes dhe ap me pak me ate te Artikujve. Kjo eshte dicka plotesisht tjeter, qe mbase eshte perkrahur dhe zbukuruar nga Metroseksualet e Hollivudit!
Pra edhe nje here esthe veshtire te debatosh me dike qe nuk pranon as Teorine e gjuheve Indo-Evropiane!
Përgjigje e: Hundëzakët- Leshkuqët e Lekës së Madh
i kam harxhuar para shume vjeteve kunder "maqellarioteve" greke, ne stormfront.
vazhdo ti me greket e tu thelloi studimet vertetoni hundezaket aleksandrine. dhe pasgtaj zihu me grekte qe e shpiken teorine me pare ne jane shqiptare keta hundezake apo greke.
ti ka ca dite qe ke degjuar per keta hundezake, kurse une shume vjet me pare.
opinioni tend per mua nuk me intereson fare, kam kaluar si puna jote me mijra.
go on tani
je i lire te zgjerosh temen me hajvanlleqe.
ti nuk ha shqip more djale, dhe une skam nerva te harxhoj kot me hundezake, te gjitha baterite kunder hundezakeve greke dhe lashtesise se tyreShiko...
Ti mund te kesh Njohuri pa kufije, kete nuk ta kam mohuar kurre sepse nuk te njoh, por menyrea se si ti komunikon le te kuptosh se je mendje dajak, dhe teper i kufizuar ne kumunikim. Pra edhe ndo nje njohuri qe ti mund te kesh eshte mekanike
Kur fola per Dijet e gjara ne citimim me siper une iu referova Njerezve qe i kane kushtuar gjithe jeten e tyre Ceshtjes shqipetare, dhe jo vetes time. Une nuk kam ardhur ketu te mate Diturite me zotroten. Une vetem prura dy artikuj qe mendova se jane Interesant dhe mendova se dikush mund ti gjej po aq interesant ne kete forum. Kush je ti qe i hedhke posht keto gjera qe kerkojn 10-tra vite studimesh, hulumtimesh, thjesht me disa rrejeshta te pergjithshme, azgje specifike. A kam shkruajtur une ndo nje mendim timin perreth ketyre artikujve qe mu hodhe ne fyt sikur te morra buken nga goja? Me ben shume pershtypje rreagimi jote i menjehershem sa here qe flitet dicka qe perkrahe Lashtesine e shqiperise. Ne cilin rresht, me gjej nje fjale te vetem qe kam thene se une i besoj ato verberisht??? Rreagimi jote i menjehershem, gadishmeria jote per te kundershtuar tema te tilla me te vertet me habit. Edhe Serafimi me kundershton ne tema te tilla por ama ai bie nje kunderargument te mirefillt dhe di se si te argumentoj, kurse ti te hidhesh ne fyte per gjen me te vogel.
Por megjithate ti qendron "korrektesisht" brenda korrnizes se menduarit tend e cila duket te jete brenda nje korrnize shume te ngusht. Nga nje here gjan si nje deshtak qe shfryn Xhelozine dhe Vrerin qe pa-aftesia mbjell
i kam harxhuar para shume vjeteve kunder "maqellarioteve" greke, ne stormfront.vazhdo ti me greket e tu thelloi studimet
vertetoni hundezaket aleksandrine. dhe pasgtaj zihu me grekte qe e shpiken teorine me pare ne jane shqiptare keta hundezake apo greke.ti ka ca dite qe ke degjuar per keta hundezake, kurse une shume vjet me pare.
opinioni tend per mua nuk me intereson fare, kam kaluar si puna jote me mijra.
go on tani
je i lire te zgjerosh temen me hajvanlleqe.
SERAFIM DILO
Anti Busavata
- Anëtar
- Aug 31, 2010
- Postime
- 9,363
- Pikët
- 48
Përgjigje e: Hundëzakët- Leshkuqët e Lekës së Madh
Popujte e rinj europian, si francezet,gjermanet,o anglezet,jane popuj qe perbehen nga disa raca.Francezet perbeheshin nga çelt,gjerman,e latin,ndersa gjermanet nga gjerman e sllav,e ne fund anglezet nga çelt,norman,e sason.
Kjo eshte per popujt e hershem,o shtete historikisht te reja.Ndersa per vendet e mesdheut qe kane histori mijra vjeçare nuk ka race qe nuk ka; kaluar,pushtuar,ikur,e ndenjur.Perveç Shqiperise ku ka pasur vetem ilir.
Popujte e rinj europian, si francezet,gjermanet,o anglezet,jane popuj qe perbehen nga disa raca.Francezet perbeheshin nga çelt,gjerman,e latin,ndersa gjermanet nga gjerman e sllav,e ne fund anglezet nga çelt,norman,e sason.
Kjo eshte per popujt e hershem,o shtete historikisht te reja.Ndersa per vendet e mesdheut qe kane histori mijra vjeçare nuk ka race qe nuk ka; kaluar,pushtuar,ikur,e ndenjur.Perveç Shqiperise ku ka pasur vetem ilir.
Përgjigje e: Hundëzakët- Leshkuqët e Lekës së Madh
ekzakt...italianet jane me keq akoma te perzjere, piemontezet, liguret jane galo-kelte, lombardet jane longobarde(fise gjermanike), toskana perzier me etruske.
ne jug, fise ilire(mesapet, japiget) dhe ato te magna grecia, sicilianet me arabe, normane etc
ekzakt...italianet jane me keq akoma te perzjere, piemontezet, liguret jane galo-kelte, lombardet jane longobarde(fise gjermanike), toskana perzier me etruske.
ne jug, fise ilire(mesapet, japiget) dhe ato te magna grecia, sicilianet me arabe, normane etc
Mano
V.I.P
- Anëtar
- Aug 8, 2011
- Postime
- 16,258
- Pikët
- 113
Përgjigje e: Hundëzakët- Leshkuqët e Lekës së Madh
Nuk e kuptoj, pse qenka kaq e pamundur per disa ktu qe keta Hundezaket te mos jene te perzier me Iliret, Traket Apo madje edhe Helenet e vjeter. Dihet historikisht se ushtria e Lekes se Madh ka qene e perbere me kto Etnicitete, dhe qe Arriti deri ne Indi. Pse e luftoni kete teroi me kaq pasion. Mund te diskutohet deri diku duke u bazuar ne kete informacion apo ate burim por jo ti vihet kapaku keshtu sic ndodh ketu. Kam ven re qe ne tema te tilla nuk egziston kompromisa dhe shpesh here nuk arrihet ne asnje pik te perbashket. Nuk ka ansji lloj barazpeshe. Cdo gje trajtohet skajshmerisht.
Nuk dua ta kthej postimin ne retorike, por eshte e pamundur te mos permendesh faktin se Nacionalizmi (identiteti)shqiptare eshte luftuar per nje kohe shume te gjate dhe akoma vazhdohet te luftohet edhe sote, madje me shume se kurre, ajo qe mund te "Perfitojn" shqiptaret me lidhjen e Hundezakeve me Iliret eshte nje "Humbje" e madhe per elementin qe lufton Nacionalizmin Shqiptare. (nuk e kam fjalen per debatet ne kete forum, flas pergjithesisht)
Ekstremizmi qe Greket dhe Maqedonasit tregojn duke u munduar te pervetesojn cdo gje nuk mund te perdoret si Kunderargument per te dikurajuar interesin e Shqipetareve per te studjuar nese Hundezaket mund te ken Lidhje me Ilire=>Shqiptaret. Ky mentalitet eshte plotesisht absurd dhe perdoret shume here, pa vend e pa arsye, sikur ne jemi agresoret dhe jo viktimat. Nuk duhet te etikohemi si ekstremista thjesht sepse hulumtojm te kaluaren tone kudo qe mund te kemi shkelur.
Nuk e kuptoj, pse qenka kaq e pamundur per disa ktu qe keta Hundezaket te mos jene te perzier me Iliret, Traket Apo madje edhe Helenet e vjeter. Dihet historikisht se ushtria e Lekes se Madh ka qene e perbere me kto Etnicitete, dhe qe Arriti deri ne Indi. Pse e luftoni kete teroi me kaq pasion. Mund te diskutohet deri diku duke u bazuar ne kete informacion apo ate burim por jo ti vihet kapaku keshtu sic ndodh ketu. Kam ven re qe ne tema te tilla nuk egziston kompromisa dhe shpesh here nuk arrihet ne asnje pik te perbashket. Nuk ka ansji lloj barazpeshe. Cdo gje trajtohet skajshmerisht.
Nuk dua ta kthej postimin ne retorike, por eshte e pamundur te mos permendesh faktin se Nacionalizmi (identiteti)shqiptare eshte luftuar per nje kohe shume te gjate dhe akoma vazhdohet te luftohet edhe sote, madje me shume se kurre, ajo qe mund te "Perfitojn" shqiptaret me lidhjen e Hundezakeve me Iliret eshte nje "Humbje" e madhe per elementin qe lufton Nacionalizmin Shqiptare. (nuk e kam fjalen per debatet ne kete forum, flas pergjithesisht)
Ekstremizmi qe Greket dhe Maqedonasit tregojn duke u munduar te pervetesojn cdo gje nuk mund te perdoret si Kunderargument per te dikurajuar interesin e Shqipetareve per te studjuar nese Hundezaket mund te ken Lidhje me Ilire=>Shqiptaret. Ky mentalitet eshte plotesisht absurd dhe perdoret shume here, pa vend e pa arsye, sikur ne jemi agresoret dhe jo viktimat. Nuk duhet te etikohemi si ekstremista thjesht sepse hulumtojm te kaluaren tone kudo qe mund te kemi shkelur.
Morrison
Anëtar i ri
Përgjigje e: Hundëzakët- Leshkuqët e Lekës së Madh
Ajo qe kerkon te mbrosh ti Maqo eshte se Aleksandri ka pasur luftetar Ilir dhe se mund te behet nje lidhje Iliresh me Aleksandrin e Madh dhe ne vazhdim me popullin maqedonas... Mirpo disa ktu nuk kane durimin per te diskutuar dhe kercejne perpjet me te paren... Pavarsisht se une nuk jam shum tifoz i ksaj teorie, thjesht per faktin se eshte e dokumentuar qe Aleksandri kishte dhe ushtar Ilir.. dhe jo vetem Ilir por dhe rraca te tjera, mua do me pelqente sikur te behej nje debat me konstruktiv... Personalisht nuk e di dhe as nuk mund te jem i sigurt qe landi paska 10 vjet qe merret me greket per te kundershtuar kte teme..., por edhe sikur... kjo eshte dicka qe pak me intereson... mua me intereson se c'far diskutoj per momentin me tjetrin... dhe kur tjetri me shet pordh pa arritur te me bindi, ateher nuk me ngelet gje tjeter, vec te krijoj pershtypjen qe ai eshte nje fodull dhe se nuk ia vlen barra qirane qe diskutoj me te, thjesht per faktin se nese une i vertetoj atij qe e ka gabim, ai ska kellqe qe ta pranoj sepse nuk e le fodulleku.
Ajo qe kerkon te mbrosh ti Maqo eshte se Aleksandri ka pasur luftetar Ilir dhe se mund te behet nje lidhje Iliresh me Aleksandrin e Madh dhe ne vazhdim me popullin maqedonas... Mirpo disa ktu nuk kane durimin per te diskutuar dhe kercejne perpjet me te paren... Pavarsisht se une nuk jam shum tifoz i ksaj teorie, thjesht per faktin se eshte e dokumentuar qe Aleksandri kishte dhe ushtar Ilir.. dhe jo vetem Ilir por dhe rraca te tjera, mua do me pelqente sikur te behej nje debat me konstruktiv... Personalisht nuk e di dhe as nuk mund te jem i sigurt qe landi paska 10 vjet qe merret me greket per te kundershtuar kte teme..., por edhe sikur... kjo eshte dicka qe pak me intereson... mua me intereson se c'far diskutoj per momentin me tjetrin... dhe kur tjetri me shet pordh pa arritur te me bindi, ateher nuk me ngelet gje tjeter, vec te krijoj pershtypjen qe ai eshte nje fodull dhe se nuk ia vlen barra qirane qe diskutoj me te, thjesht per faktin se nese une i vertetoj atij qe e ka gabim, ai ska kellqe qe ta pranoj sepse nuk e le fodulleku.
Mano
V.I.P
- Anëtar
- Aug 8, 2011
- Postime
- 16,258
- Pikët
- 113
Përgjigje e: Hundëzakët- Leshkuqët e Lekës së Madh
Ne fakt lidhja e Lekes se Madhe me Iliret eshte dicka qe mund te kundershtohet vetem nga ata qe kane nje Agjend per kete. Eshte mese vertetuar se Olimpia ka qene Ilire, jo vetem kaq por mendohet se edhe Aristoteli(mentori i Lekes se Madh) ka qene Ilir nga nje fis Molosesh, me sa di une. Keshtu eshte Shkruajtur per te. Megjithate te gjitha duhet te merren me rrezerve sepse kane ndodhur 2300 vjet me pare. Ne nuk jeme ne gjendje te vertetojm dicka qe ndodhi 1 vjet me pare si 21 janari, lere 2 Milenia.
Argumenti im qendron ketu. Dicka eshte gjetur ne vendbanimin e Hundezeve qe lidh ata me Leken e Madh apo Ushtaret e tij. A kane lidhje ata me Traket, Helenet apo Iliret ngelet per tu vertetuar. Une per vete jame gati ta besoj se ata mund te ken lidhje me Greket, pse jo. Nese kjo eshte e vertet nuk kam deshirem me te vogel per ta kundershtuar. Kaq!!! Me duket pak si absurde qe te pretendosh qe ata ken lidhje me Perset, kur disa nga ata kane karakteristika Arjane. sy te kalter, floke te kuqe, apo bjonde, apo pika te kuqe ne lekure, keto jane karakteristika te rraces se bardhe. Mund te jene edhe Iranian, nga vjen edhe emri Arjan.
Ne fakt lidhja e Lekes se Madhe me Iliret eshte dicka qe mund te kundershtohet vetem nga ata qe kane nje Agjend per kete. Eshte mese vertetuar se Olimpia ka qene Ilire, jo vetem kaq por mendohet se edhe Aristoteli(mentori i Lekes se Madh) ka qene Ilir nga nje fis Molosesh, me sa di une. Keshtu eshte Shkruajtur per te. Megjithate te gjitha duhet te merren me rrezerve sepse kane ndodhur 2300 vjet me pare. Ne nuk jeme ne gjendje te vertetojm dicka qe ndodhi 1 vjet me pare si 21 janari, lere 2 Milenia.
Argumenti im qendron ketu. Dicka eshte gjetur ne vendbanimin e Hundezeve qe lidh ata me Leken e Madh apo Ushtaret e tij. A kane lidhje ata me Traket, Helenet apo Iliret ngelet per tu vertetuar. Une per vete jame gati ta besoj se ata mund te ken lidhje me Greket, pse jo. Nese kjo eshte e vertet nuk kam deshirem me te vogel per ta kundershtuar. Kaq!!! Me duket pak si absurde qe te pretendosh qe ata ken lidhje me Perset, kur disa nga ata kane karakteristika Arjane. sy te kalter, floke te kuqe, apo bjonde, apo pika te kuqe ne lekure, keto jane karakteristika te rraces se bardhe. Mund te jene edhe Iranian, nga vjen edhe emri Arjan.
bindi
dolcinio
Përgjigje e: Hundëzakët- Leshkuqët e Lekës së Madh
Hundzaket: Sa ia vlen nese ne mbesim duke u mare me improvizime "jane apo nuk jane"
Personalisht do me pelqente sikur te degjoja nje dite qe dikush te vizitonte kete Hundzen dhe malet Pamire,nga njerze intuziast shqiptare ne fushen e lingusitkes, apo dhe antopologjise ,qoft dhe nje ekip televiziv ,qe do kontaktonin me keto njerze, te cilet ne mnyre profesionale do te mund te evidentonin nese na lidh diçka ner aspektin gjuhsor me keto njerz!
Perndryshe kjo do ti binte "Peshku ne det e felterja ne zjare"!....
Hundzaket: Sa ia vlen nese ne mbesim duke u mare me improvizime "jane apo nuk jane"
Personalisht do me pelqente sikur te degjoja nje dite qe dikush te vizitonte kete Hundzen dhe malet Pamire,nga njerze intuziast shqiptare ne fushen e lingusitkes, apo dhe antopologjise ,qoft dhe nje ekip televiziv ,qe do kontaktonin me keto njerze, te cilet ne mnyre profesionale do te mund te evidentonin nese na lidh diçka ner aspektin gjuhsor me keto njerz!
Perndryshe kjo do ti binte "Peshku ne det e felterja ne zjare"!....
Përgjigje e: Hundëzakët- Leshkuqët e Lekës së Madh
Marrëdhëniet mes maqedonasve dhe ilirëve gjatë shekujve V dhe IV p.e.s mund të trajtohen vetëm nga pikëpamja e historiografisë greke pasi ajo është e vetmja që flet për këto marrëdhënie.Si të dhëna rreth kësaj problematike mund të na shërbejnë edhe përkthimet e shumta apo informacionet e ardhura në perandorinë romake.
Në këtë kontekst do të vemë re se këto të dhëna flasin qartë për ilirët dhe se ky term i rreferohet një mozaiku etnik të popullsisë së lokalizuar në veri-perëndim të Maqedonisë.
Është i njohur fakti që ilirët ishin të ndarë në fise të dallueshme pasi shpeshherë në tekste janë përmendur në mënyrë të qartë emrat e shume fiseve si : Dardanët, Taulantët, Atinitët etj.
Dy mbledhësit kryesore të informacioneve dedikuar Ilirisë dhe ilirëve janë Straboni dhe Apiani.
Straboni jep pak informacione dhe refrenca të shpërndara për organizimin socialo-politik të ilirëve, ndërsa Apiani citon emra dhe jep prejardhjen e tyre mitike si për të dëshmuar origjinën e përbashkët etnike.
Sipas tij Iliri djali i Polifemit dhe ninfës Galatea kishte gjashtë fëmijë prej të cilëve kanë lindur dhe gjashtë fiset kryesore ilire.
Përtej çështjeve etnografike është me rëndësi të theksohet se në çerek shekullin e fundit të shek.XX është zhvilluar një debat i gjallë kritik në lidhje me ekzistencën në Iliri në fund shek.V të një strukture shtetërore të vendosur dhe të pavarur, strukturë e cila ishte e dominuar nga një dinasti e vetme dhe kishte si funksion unifikimin e sistemit fisnor.
Ky debat zuri fill nga një studim i Fanoula Papazoglou e cila bazohet në një hipotezë të vjetër të Droyseit i cili i jep rëndësi faktit se burimet historike jo vetëm që flasin për nocionin Ilir në referencat në lidhje me marrëdhëniet e tyre me grekët dhe maqedonasit në botën ballkanike, por janë mjaft të vëzhgueshme dhe një sërë indikacionesh të qarta për praninë dhe veprat e një serie “mbretërish ilirë” që në kontekste dhe kohë të ndryshme, të ndarë nga njëri-tjetri duket se janë plotësisht legjitim kundrejt protagonistëve homologë grekë në shekuj te ndryshëm dhe që nis në 25 vitet e fundit të shek.V
Pafta e Brezit e gjetur ne Selcen e Poshtme Pogradec që paraqet një skenë mitiologjike luftimi midis Ilirve dhe Maqedonasve .Në reliev janë katër luftëtarë ilire ku kalorsi ka mundur nje ushtar maqedonas ndërsa pas tyre qëndron një dragua që simbolizon perandorinë mbrojtëse .
Pa hyrë në analiza historike dhe politike të cilat kërkojnë një studim të përkushtuar dhe mbi të gjitha kërkojnë punën këshilluese dhe të kritikës e cila kundërshton qëndrimet e Papazoglut, mendoj se mund të pajtohemi me ata që besojnë se në botën ilire ka pasur një hegjemoni ushtarake për rreth dy shekuj.
Gjatë kësaj kohe janë rikonstruktuar ngjarjet historike të fiseve të ndryshme dhe secila prej tyre në kohën e vet më të mirë ka pasur një ekspasion dhe ishte në gjendje të përshkruante si mbret të ilirëve komandantin e tij, për të cilin përkatësia fisnore mbetej gjithmonë në themel të identitetit personal dhe institucional në një konetkst vlerësimi të lartë të virtyteve luftarake kolektive.
***
Kur flasim për marrëdhëniet e drejtpërdrejta midis Maqedonisë dhe Ilirisë, nuk mund të shmangim faktin se çdo pasqyrim nuk mund të ndahet nga një analizë e stilit politik dhe ushtarak pasi dihet se historia e marrëdhënieve midis ilirëve dhe maqedonasve është shkruajtur nëpërmjet presionit të vazhdueshëm përgjatë kufirit maqedonas nga ilirët.
Në këtë kontekst është e rëndësishme të theksojmë mendimin e Hommondit i cili i jep një rëndësi të madhe matricës arkeologjike për një zgjerim të madh të ilirëve,që daton në epokën e parë të hekurit vitet 800 dhe 650 p.e.s në luginën e Vardarit deri në zonën fushore të qytetit të Virginas (Aigai).
Një pjesë e shkëputur e Strabonit konfirmon teorinë e një pranie të lashtë Ilire në Maqedoni gjatë periudhës proto-historike.
Marrëdhëniet midis ilirëve dhe maqedonasve hyjnë zyrtarisht në histori gjatë fazës së parë të Luftës së Peloponezit, gjatë mbretërimit të Predikasit II, ku një grup mercenarësh ilirë duhet të merrnin pjesë në një ekspeditë kundër Arrabeos mbretit të Lynekasve.
Ky episode zhvillohet në verën e vitit 423, gjatë vitit të dytë të qëndrimit të Brasidës në Maqedoni dhe Kalkidhiki menjëherë pas përfundimit të një armëpushimi një vjeçar midis Athinës dhe Spartës.
Mbreti Perdika II e bindi komandantin spartan Brasida për të ndërmarrë një ekspeditë të re kundër Lynekasve pas një fushatë të parë në verën e vitit 424, fushatë e cila kishte përfunduar pa asnjë rezultat dhe kjo solli pakënaqësi tek mbreti maqedonas.Mercenarët ilirë largohen nga bashkëpunimi i suksesshëm midis Perdikës dhe Brasidës dhe kjo gjë ndikoi në mënyrë të përhershme në shëmbjen e kësaj aleance sepse ata kaluan në anën e Arrabos duke detyruar grekët dhe maqedonasit të tërhiqeshin shpejt për shkak të terrorit të shkaktuar nga këta njerëz të cilët bëhen papritur armiq.
Ky këndvështrim mjaft problematik i përballieve ndërmjet Ilirëve dhe Maqedonasve ka dy pika të cilat kanë nevojë për kujdes të veçantë: së pari ,në pozicionimin midis dy grupeve të Arrabeos mbreti i Lynekasve i cili është në territorin e tij dhe është pozicionuar fizikisht mes dy kundërshtarëve, dhe së dyti karakterizimin e “egër” të ilirëve, sidomos siç do ta shohim në fjalët e Brasidës kur iu flet njerëzve të tij.
Në pikën e parë Tukiditi thekson qartë pavarësinë të paktën joformale të Arrabos nga mbreti Perdika.
Historiani i Athinës në lidhje me fushatën e 424-ës kujton jo vetëm dëshirën e mbretit maqedonas për të luftuar një monark “kufitar” por edhe mospërmendjen e rebelimit kundër tij, por ripohon qartësisht se Brasida kërkon të bindë Arrebon të bëhet mbret i Lynidasve.
Në këtë kontekst lynekasve fitues iu përshtatet mirë autonomia substanciale ku sovrani i tyre i ndodhur në vështirësi nga sulmi i Predikës dhe i Brasidës arriti të kthejë situatën në favorin e tij me tradhëtinë e mercenarëve ilirë të rekrutuar nga armiqtë e tij.
Edhe nëse Tukiditi nuk na tregon për marrëveshjen e bërë midis Arrabeos dhe mercenarëve ilirë është e lehtë të mendojmë për një ofertë më të mirë se sa ajo që ishte ofruar nga Predika nga “ana monetare”për besnikërinë ushtarake,e cila kishte arritur kulmin në shek.IV , kohë kur ky fenomen ishte përhapur mjaft dhe jo vetëm në botën greke.
Në lidhje me karakterizimin "të egër" për mercenarët Ilirë nga ana e Brasidës, ai para se të përballet me ta mban një fjalim të gjatë, të përpunuar dhe pasionant për njerëzit e tij duke u përpjekur të heqë frikën në radhët e Spartanëve për të përballuar numrin e madh te armiqve të tij, konkretisht Ilirëve, ku kërcënimi nuk qëndronte vetëm në numrin e madh të trupave por edhe në britmat dhe vigullimin e stuhishëm të armëve të tyre.
Është hera e parë që Tukiditi përshkruan qartë terrorin e shkaktuar në forcat e armatosura ”të civilizuara” siç quheshin forcat maqedonase dhe helene në atë kohë nëpërmjet pamjes dhe sjelljes së barbarëve* që më vonë u bënë një figurë e vërtetë letrare greke apo romake.
Shpesh ky nocion barbar lidhej me botën e Keltëve dhe sipas imagjinatës së grekëve dhe sidomos romakëve për shumë kohë ata u quajtën barbarë.
Tukiditi merr këtë përshkrim nga fjalimi i Brasidës për të theksuar frikën e spartanëve i cili në fjalët e tij kërkon t’i japë zgjidhje kësaj situate për të kapërcyer frikën dhe për të patur sukses.
Ai me këmbengulje e ve theksin në dobësinë,parregullsinë dhe paqëndrueshmërinë e kampit armik në krahasim me ushtarët hoplitë* spartanë si dhe në kompaktësinë e këmbësorisë greke ku edhe në kushtet e inferioritetit numerik në krahasim me barbarët (Ilirët) ata nuk duhet të harronin urtësinë, e cila është baza e tyre ushtarake.
Pavarësisht se Tukiditi i përmend vetëm një herë në shkrimet e tij, prania e tyre në Maqedoninë veri-perëndimore gjatë mbretërimit të Perdikas II është i rrufeshëm dhe i papërmbajtshëm.
Heshtja bie mbi këta njerëz të veriut në traditën letrare mbi të birin e tij Arkelao , i cili u ngjit në fron rreth vitit 413 dhe u ndihmua nga qyteti i Athinës për të rimarrë qytetin Pydna që kishte ngritur krye kundër autoritetit të tij, por u nderua edhe nga qyteti i Athinës në vitin 407-406 me një dekret që kujton të mirat e furnizuara nga ana e mbretit për athinasit që identifikojnë në mënyrë të veçantë furnizimin e drurit për flotën.Këto furnizime ishin jetike për mbijetesën e fuqise së tyre detare, të detyruar nga strategjia ushtarake agresive në rritje të Lisandros.
Vështirësitë në të cilat ishin futur Athinasit në fazën e fundit të luftës së Peloponezit justifikojnë dekretin.Fjalët dhe tonet e përdorura tregojne respekt ndaj nderit që Arkelao iu bëri athinasve, dhe këto fjalë janë krejt të ndryshme nga vulgaritetet e përdorura në tekstin e Traktatit të Aleancës së disa viteve përpara midis Perdikës,i cili nënshkroi duke pranuar detyrimet tregëtare ekskluzive nga Athina për të siguruar rema.
Gjatë mbretërimit pesëmbëdhjetë vjeçar të Arkelaos ishte zhilluar shumë aparati ushtarak i mbretërise maqedonase.
Tukiditi e shpjegon qartë këtë gjë kur thotë se u bënë riparime të kështjellave apo dhe ndërtuan rrugë më të shkurta për t’u lidhur midis tyre si dhe furniziuan ushtrinë me kuaj e me pajisje të cilat kishin qënë më superiore nga ato të tetë mbretërve të mëparshëm të Maqedonisë.
Armë të përdorura nga ushtarë ilirë,me e vecanta është shpata model i përdorur vetëm nga ilirët.
Sovrani maqedonas u aktivizua në fusha të ndryshme të përmendura nga burime të tjera por një nga këto është ajo fetare, që e konfirmojnë dhe Diodorus dhe Arrian të cilët i bashkangjitin Arkelaos krijimin e festave për nder të Zeusit hyjnor në faltoret kombëtare në Dion.Gjithashtu ka indikacione të shumta që mbështesin hipotezën për një ndryshim të kryeqytetit nga Egjeu në Pella gjatë viteve të fundit të mbretërimit të Arkelaos.
Ksenofoni tregon për Pellanin si qytetin më të madh në Maqedoni, qytet i cili dëshmohet nga ligjëratat e mbajtura nga eruditët, si dhe nga prania e intelektualëve të shumtë grekë në gjykatën e Pellasit, në mes tyre edhe Euripidi i cili ishte joshur nga mbreti dhe fliste mire për të, megjithatë gjykimet e favorshme nuk ishin unanime.
Që nga Platoni deri tek Gorgia i referohen në mënyrë eksplicite anës së dhunshme të Arkelaos i cili kishte marrë fronin e të atit pasi kishte vrarë të gjithë trashigimtarët legjitimë të fronit.
Tashmë jemi në dekadat e para të shek.IV.
Përsa i përket aspekteve ushtarake të Arkelaos burimet historike kanë një heshtje absolute pasi për pak kohë pushtoi Pydna 411-410, ndërsa i vetmi rreferim i hapur për sovranin ështe në fazën e fundit të Luftës së Peloponezit, ku pas fitores së Spartes ai gjendet në një fjalim politik të përmendur nga gojëtari i shek.II e.s. Herodes Atticus, për çështje lidhur me historinë e Thesalisë në shek.V.
Në fakt aty lexohet për neutralitetin zyrtar maqedonas gjatë luftës së Peloponezit dhe për tensionet e thella midis Arkelaos dhe Spartës për shkak të përpjekjeve për depërtim të mbretit maqedonas në Thesali rreth vitit 411.
Për një luftë të Arkileut i rreferohet edhe Aristoteli ku lexojmë se: “mbreti maqedonas duke qenë në vështirësi në luftën kundër Sirras dhe Arrabeos, u martua me vajzën e madhe të Mbretit Elimea, pasi ka premtuar se Kratea vajza e mbretit Elimaea do te ishte e preferuara e tij, por ajo u zemërua nga fyerja që pësoi nga mbreti i cili nuk e mbajti fjalën dhe ajo organizoi një komplot për vrasjen e tij . Emri Arrabeo na kthen menjëherë në ngjarjet e vitit 423 në marrëdhëniet e stuhishme mes maqedonasve dhe Lynidasve.
Kritika pajtohet se ka pasur luftë të hapur midis Maqedonisë dhe Lynidasve edhe në fund të shek.V me Arkelaon dhe se pati përpjekje për të gjetur ndihmë për këtë luftë përmes aleancës martesore me të bijen e mbretit Elimea i cili ishte shkaku kryesor i vdekjes së sovranit, ku nusja e re do ta masakronte por jo gjatë një aksidenti në gjueti siç e sugjeron Diodoro.
Më kompleks është identifikimi i Sirras aleatit të Arrabeos në luftën kundër Arkelaos, ku teksti i Aristotelit nuk ofron informacione të mëtejshme në lidhje me të.
Në tekstin e tij për ngjarjet e shek.V dhe IV për këtë personazh ka dëshmuar Straboni i cili në lidhje me dinastitë e kaluara që kishin mbretëruar në zonat veriore të Maqedonise thekson fisnikërinë e mbretërve të Lynidasve dhe krijimin e kësaj dinastie nga Arrabeo, madje shton se Euridika nëna e Filipit ështe mbesa e Arrabeos nga nëna, ndërsa nga i ati ishte bija e Sirras.
Ky pohim është konfirmuar nga tre dokumente të sigurta, edhe pse ka një konfirmim të trefishtë që në mënyrë të qartë kujton origjinën ilire të Euridikës, sigurisht për shkak të Sirras që ishte i ati i saj.
Sipas dëshmisë së qartë të Strabonit e ëma e Filipit i përkiste shtëpisë në pushtet në Lynidas (Ohër), ndërsa Hammondi nuk është shumë i bindur në vlefshmërinë e kësaj hipoteze, duke marrë parasysh se ky lajm është rezultat i propogandës anti-maqedonase të Athinës, e cila për të diskredituar Filipin II vuri në dukje origjinën barbare të Euridikës nënës së tij.
Një fragment i mbetur nga libri i parë i Filipit përmban referenca të qarta, të cilat tregojnë prejardhien Ilirike nga nëna të sovranit maqedonas.
Sipas opinionit të studiuesve anglo-sanksonë, opinioni i të cilëve ishte bashkëthemelues i kritikës, Euridika nga ana e babait të saj i përkiste dinastisë që mbretëronte në Lynidas duke hedhur poshtë në këtë mënyrë hipotezën për një pjesmarrje të mundshme të luftës së Lynikasit ilir kundër Arkelaos.Këto janë pasqyrime të besueshme dhe sipas mendimit tim pavarësisht se burimet ilire mungojnë, Sirra është ilir dhe për këtë arsye vajza e tij Euridika është princeshë ilire sipas traditës madje dhe Straboni thekson qartë origjinën e saj, por edhe pse thekson fisnikërinë me origjinë Bacchiade të shtëpisë në pushtet në Lynidas në mënyrë të qartë ai ve në dukje se gjyshi i nënës së Euridikës ishte Arrabeo një Bacchiade, por kjo nuk tregon asgjë për Sirrën te atin e saj.
Pra në këtë mënyrë konfirmon hipotezën se ky i fundit nuk ishte aspak një anëtar i dinastisë Lynekase por i përkiste një fisi tjetër ilir në kohën kur Arkelao ishte i zënë ngushtë nga sulmi i përbashkët midis Arrabeos dhe Sirrës.Pra ka pasur një aleancë të ngushtë midis ilirëve dhe lynekasve të lidhur nëpërmjet një martese zyrtare mes vajzës së tij dhe dinastisë Ilire të Sirras.
Nga kjo martesë do të lindë Euridika nëna e Filipit II.Në këtë rast është e kuptueshme aleanca mes Arrabeos dhe Sirrës dhe intensifikimi i marrëdhënieve midis ilirëve dhe lynidasve për veprimtarinë anti-maqedonase,të cilën e le të kuptohet edhe Tukiditi në sulmin e realizuar kundër Lynidasve nga Perdika II dhe Brasida në vitin 423, që kishin futur dhe mercenarë ilirë të cilët duke parë një pushtim të vërtetë të Lynekasve nga Maqedonia kaluan në anën tjetër duke detyruar spartanët dhe maqedonasit të largohen nga territori i Lynekasve.
Rreth njëzet vjet pas përfundimit të shek.V ilirët do të mbështesnin drejtpërdrejt dhe haptazi Lynekasit në armiqësinë e tyre me Maqedonasit, një armiqësi që nuk ishte vetëm mbrojtëse por dhe agresive ndaj territorit armik.
Deri në fund të shek.V armiqësia mes maqedonasve dhe ilirëve manifestohet vetëm nëpërmjet aleancës së këtyre të fundit me Lynidasit paraqitur nga burimet greke si armiq të vërtetë të maqedonasve.
Me nisjen e shek. IV dallimet mes dy popujve shpërthejnë në mënyrë të drejtpërdrejtë dhe përfundimtare, dallime të cilat janë njohur mirë gjatë gjithë historisë së mbretërimit të Amyntasit III, babait të Filipit II, është shënuar jo vetëm përplasja me fuqinë në rritje të Lidhjes Kalkediane të udhëhequr nga Olinto por edhe nga agresioni i ashpër ilir, ku këta të fundit arrijnë ta pushtojne edhe zemrën e Maqedonisë duke detyruar sovranin të ikë në ekzil .
Për marrëdhëniet mes Amyntasit III dhe ilirëve gjatë viteve 393 - 360, ne jemi informuar nga një përmbledhje e shkurtër e Diodorusit, por këto të vërteta nuk janë përmendur nga Ksenofoni i cili edhe pse ka shkruar katër libra për luftrat helenike vetëm një herë ka përmendur Amyntasin III i cili ishte nën represionin e Sparatës për hegjemoni nga Olinto në Kalkidhiki, e cila është një ndër zonat ngjitur me Maqedoninë.
Ky akt historik ka skanuar thjesht kronologjinë e ngjarjeve që çuan Amyntasin në fron në vitin 393.
Duke iu referuar një pjese të shkurtër por të dendur nga ana e veprimeve diplomatike e cila daton nga 393-392 rreth ngjarjeve maqedonase :“Amyntasi mbreti maqedonas, i ati i Filipit u dëbua nga toka e tij prej ilirëve të cilët kishin pushtuar Maqedoninë.
I dëshpëruar për të rimarrë pushtetin, ai lëshoi territoret e Olintit dhe nëpërmjet këtij veprimi ai humbi mbretërinë,por pas një kohe të shkurtër ai rikthehet në pushtet nga Thesalianët dhe mbretëroi për 24 vjet.” Disa thonë se pas dëbimit të Amyntiasit, në Maqedoni mbretëroi Argeo për dy vjet dhe më pas Aminta.
Ne lidhje me këtë temë Diodorus i referohet një pushtimi të Epirit nga Ilirët në vitin 385-384, dhe i rikthehet shumë vonë në librin XV 19, 2-3 në vitin 383-382, kur si një hyrje për një reflektim më shumë mbi ambiciet hegjemoniste të Spartës në veri të Greqisë : "Maqedonia me mbretin Amyntas ishte mposhtur nga Ilirët dhe kishte humbur shpresat për fatin e mbretërisë,i cili kishte dhuruar edhe popullit të Olynthus një zonë të gjerë të kufirit, sepse ai kërkoi të shpëtonte mbretërinë. Në periudhën e parë populli i Olynthusit i gëzoi të ardhurat që rridhnin nga territori i pranuar, por pastaj mbreti rifitoi mbretërinë dhe kërkoi kthimin e zonës , qyteti e refuzoi ta kthente atë.”
Pra Amyntasi e kishte forcuar ushtrinë e vet dhe në aleancë me Spartën i kishte bindur ata që të dërgonin një komandant dhe një ushtri të fortë kundër Olintit.
Kritika është e ndarë thellësisht në interpretimin e këtij paragrafi të dytë të Diodorit,paragraf i cili në pamje të parë ka shumë ngjashmëri jo vetëm në përmbajtje por edhe në leksik me tekstin e parë të cituar pra Diodes XIV 92, 3-4: me paragrafin XV 19, 2-3.
Në fakt disa e konsiderojnë një përsëritje të ndërgjegjeshme të asaj që kishte thënë më pare.
Në vend të kësaj disa të tjerë thonë që kemi të bëjmë me një episod tjetër që ka ndodhur dhjetë vjet më pas.
Së fundi të tjerë mendojnë që është një kopje identike e mundshme e paragrafit dhe sipas mendimit të historianit Beloch që është dhe mendim i përgjithshëm kjo konsiderohet si një e vërtetë historike . Në fakt nuk ka argumente bindëse në favor të një prej këtyre opinioneve, por këtu duket mëse e mjaftueshme që të theksohet se Diodore XV 19, 2-3 tregon veprimet e ndërmarra menjëherë nga Amyntia në lidhje me ilirët dhe Olinton, tregon një pushtim të qartë të kësaj bote në lidhje me kontekstin e referimit të menjëhershëm jo vetëm në përdorimin e tri situatave të shkuara në fillim për periudhën në fjalë por përveç kësaj Diodorus ka harruar plotësisht ilirët dhe përqendron vëmendjen e tij vetëm në marrëdhëniet mes Amintas dhe Olintos dhe mbi të gjitha e ve theksin në sjelljen e këtyre të fundit duke bërë lidhje për lajmet e ardhshme në rolin e Maqedonisë në çështjen "Kalkediane" e cila mbetet në qendër të Diodorit në kapitujt në vazhdim.
Përtej çdo zgjidhje dhe interpretimi ende të diskutueshëm Diodorei na sjell dhe na zbulon një dobësi të madhe të Amintasit kundër Ilirëve e Kalkedianve .
Në të njëjtën kuotë Diodori tregon një traditë tjetër , ku maqedonasit vendosnin një mbret tjetër të paktën për 2 vjet i cili nuk ishtë uzupator dhe më pas e zëvendësojnë përsëri me Amintjan.
Sipas të gjithë dijetarëve, situatat shumë të vështira të përjetuara nga Aminta në fillim të viteve të mbretërimit do ta shtyjnë mbretin për t’u martuar me Eurudikën vajzën e Sirras aleat me Arrabeon në luftën anti-maqedonase.
Ushtarë Ilirë.
Në fakt Erudika është një princeshë Lynekase dhe kjo martesë shihet si një përpjekje e Amintasit për të siguruar nje aleancë me sundimtarët ushtarakë të rajonit, që deri atëherë kishin qenë shpesh armiqësorë ndaj Maqedonisë ku dhe Diodori e tregon se nga ana e babait të saj Eurodika ishte ilire.
Kjo martesë erdhi si pasojë e dobësisë së Amintasit në përpjekje për të siguruar vazhdimin e mbretërimit të tij i cili ishtë i detyruar të pranonte një marrëdhënie me barbarët(Ilirët) që e kishin shtyrë kufirin veri-perëndimor të mbretërisë.
Nga ana tjetër kërcënimi vazhdoi të rrijë pezull nga ilirët ndaj Maqedonisë edhe pas ndërhyrjes së Spartës, një ndërhyrje që mundi ta lironte Amintasin nga kërcënimi i lidhjes Kalkidiane, por ky kërcënim mbaroi në vitin 379 me kapitullimin e Olintit dhe aleancës së saj.
Në fakt ka mjaft prova që dëshmojnë dobesinë e Maqedonisë kundrejt Ilirëve edhe në kohën kur vdiq sovrani i moshuar në periudhën 370-369.
Pavarësisht se Senofoni dhe Diodorusi janë burimet kryesore që na shërbejnë për rindërtimin historik të ngjarjeve në gjysmën e parë të shek.IV, nuk ka asnjë informacion për marrëdhëniet mes ilirëve dhe maqedonasve. Në këtë kuadër burimet Athinase në lidhje me Maqedoninë duken krejtësisht indiferente ndaj çështjeve iliro-maqedonase por në këtë periudhë mungojnë informacione edhe për pjesën e botës greke.
Për këtë dobësi të Maqedonisë ndaj ilirëve edhe pas vdekjes së Amyntasit i referohet në veçanti Justini duke treguar se fronin e Maqedonisë e mori Aleksandri II djali i madh i Amyntasit dhe Eurodikës dhe thotë fjalë për fjalë se mbreti i ri sapo mori mbretërinë nisi luftë me Ilirët.
Në këtë luftë Aleksandri II u thye në fushën e betejës dhe Filipi vëllai i tij u morr si peng nga ilirët dhe më pas kur Aleksandri II bëri paqe me Tebanet, Filipi shkoi në Boeti si peng për 3 vjet.
Në të njëjtën mënyrë lexohet tek libri “Biblioteka historike XVI “ një pasazh ku Diodoreo gjatë analizimit të vitit 360-359, tregon se si erdhi në pushtet Filipi djali i tretë i Amyntasit dhe Eurudikës (i ati i Aleksandrit, ngadhënjyesit kundër Persëve).
Në kuadër të ngjarjeve të viteve të mëparshme sipas Diodoreos në fazën e parë maqedonasit ishin të nënshtruar ndaj ilirëve gjatë fundit të mbretërimit të Amyntias :
"Amintia ishte mposhtur nga ilirët dhe ishte detyruar për të paguar haraç për fituesit. Ilirët morën peng Filipin më i vogli nga fëmijët dhe ia besuan Tebanëve babait të Epaminondas ... "
Të dy pasazhet në fjalë nuk bashkëpërkojnë plotësisht me njëri-tjetrin, dhe pajtohem me mendimin se Filipi përpara se të dërgohej tek Tebanët u mbajt peng edhe nga ilirët, dhe se ata ishin shume të fortë dhe ju imponuan maqedonasve t’iu paguanin haraç.
Duke iu referuar ilirëve mungojnë shumë prova gjatë kohës që tek ata ka qenë peng Filipi në rininë e tij të hershme, dëshmitë i referohen më shumë dërgimit në Tebë (Thivas) në mënyrë që të nxirret në pah fuqia e qytetit kundër dobësise së Maqedonisë.
Informacionet e dhëna nga Suda janë mjaft konfuze dhe komplekse, ai tregon se Filipi u dha peng nga i ati Amintia tek tebanët .
Plutarku në “Jetën e Pelopidas”, tregon me hollësi se si Filipi u dha peng tek Pelopidasi nga i vëllai i tij Aleksandri II së bashku me tridhjetë princa të tjerë nga fisnikëria Maqedonase.
Filipi jetoi në Thives në shtëpinë e princit Pammene, një nga bashkëpuntorët më të ngushtë të Epaminondas dhe që atëherë u bë një imitues në planin ushtarak i këtij gjenerali të madh.
Shumë më tepër konciz por në përputhje me Plutarkun në lidhje me këtë histori ështe një pasazh nga libri i Diodorusit XV, i cili duket se është krejtësisht në kundërshtim me paragrafin hyrës të librit XVI, për rolin e luajtur nga ilirët në dorëzimin e Filipit tek Tebanët.
Në librin e XV Diodorusi në kuadër të vitit 369-368, bën përshkrimin e bëmave të kryera nga Pelopidasi në veri të Termopileve, dhe më pas jep një referencë për fitoren e Tebanëve mbi Alexanderin II të Maqedonisë, dhe kujton se Pelopidasi ka marrë peng Filipin nga i vëllai i mbretit dhe e dërgon atë në (Thives) Tebe, si garanci për armëpushimin e arritur me Maqedonasit.
Studiuesit modernë kanë përqendruar vëmendjen e tyre mbi çështjet që lidhen me vendbanimin e Filipit në Tebë dhe ata kanë mohuar në përgjithësi kredibilitetin e Diodorusit dhe Justinit për qëndrimin si peng të Filipit tek Ilirët dhe kanë pranuar hipotezën e dërgimit të princit të ri nga ana e vëllait të tij Aleksandrit II tek Tebanët, si dhe diskutimet për marrëdheniet e tij me klasën në pushtet të Tebanëve.
Pa hyrë në këto diskutime që janë jashtë faktit që po argumentojmë, unë mendoj se nuk mund ta refuzojmë realitetin e një jetese të Filipit si një peng tek ilirët.
Në qoftë se përpiqemi të kuptojmë përmbajtjen e pasazheve të mësipërme të Diodorusit dhe Justinit, të cilët përmendin në fillim vështirësitë e mbretërimit të Aleksandrit II shkaktuar nga presionet ilire, ndërsa historiani tjetër mesa duket i referohet mbretërimit të Amintiasit, për vdekjen e të cilit burimet nuk na tregojnë shkaqet dhe rrethanat, dhe ka mundësi se kjo ishte një kërcënim i bërë nga ilirët gjë e cila ka detyruar Amintanin në prag të vdekjes të pranojë pagesën e tributit ndaj ilirëve në mënyrë të menjëhershme.
Edhe djali i tij i madh trashëgimtari Aleksandër II e konfirmoi këtë marreveshje,dhe nënshkroi për të "futur" në dërgesë tek armiqtë e tij vëllain e tij të vogël Filipin.
Aleksandri II në fillim lidh marrëveshje me ilirët duke dërguar tek ata si peng Filipin dhe më pas duhet të merrej me Tebanët që ishin bërë forca kryesore e Greqisë dhe më pas ai u kërkon aleatëve(padronëve) të tij Filipin që e nis përsëri si peng tek Tebanët në Boeti.
Djali tjetër i Amyntasit III, Perdika II i cili ishte trashëgimtar natyror, ishte i pamartuar dhe pa fëmijë dhe nuk mund të largohej nga Maqedonia se rrezikonte vazhdimësinë e dinastisë.
Për këtë arsye kemi pranuar se në momentet e fundit të mbretërisë së Amyntasit III kemi qëndrimin e Filipit në Iliri si dhe në fazën e parë të mbretërimit të shkurtër të Alexanderit II, më pas ai është dërguar në Tebe. Është e vështirë ndjekja e ecurisë së marrëdhënieve iliro-maqedonase gjatë viteve gjashtëdhjetë të shek. IV ku dinastia Argeadi jetoi në një gjendje paqëndrueshmërie të vazhdueshme pas vdekjes së parakohshme të Aleksandrit II, i cili ndoshta është vrarë me urdhër të Ptoleme Alorit i cili u eliminua pas tri viteve nga Perdika II, djali Amyntasit dhe Eurodikës, që qëndroi për pesë vjet në fronin e Maqedonisë.
Rreth këtyre viteve theksohen shumë marrëdhëniet shpesh të kundërta të dy sovranëve me Tebanët dhe Athinasit.
Polieno është i vetmi që ka përmendur raportet iliro-maqedonase gjatë këtyre viteve dhe ai flet për mundësinë e lirimit të të burgosurve maqedonas të cilët ishin kapur rob në një betejë gjatë mbretërimit të Perdikasit III.
Edhe pse nëpërmjet fjalëve të Polineosit kuptohet hipoteza e një progresi në përmirësimin e marrëdhënieve midis dy popujve, është ende gjendje lufte midis shteteve dhe situata përshkallëzohet pesë vjet pas ardhjes në fronin mbretëror të Perdikasit III.
Diodori na informon se në vitin 360-359 ilirët mundën dhe vranë mbretin maqedonas në këtë betejë së bashku me 4000 ushtarët e tij duke hapur kështu rrugën e kthimit të Filipit II në fron i cili përballet me një situatë që mund të dukej e dëshpëruar pas lajmeve për vdekjen e Perdikës nga duart e ilirëve.
Nga ky rast i volitshëm u nxitën dhe Panoniasit(Ilirë )të cilët filluan një seri bastisjesh kundër territorit maqedonas.
Trakët dhe Athinasit rrefuzuan të njohin legjitimitetin e pushtetit të Filipit dhe madje mbështetën kërkesat e dy pretendentëve të tjerë për fronin.
Informacionet mbi fillimet e vështira të mbretërimit të Filipit janë shkruar nga Diodorus në një tregim të gjatë dhe kompleks i cili fillon t’i tregojë në mes të kap. II libri XVI.
Diodori në këtë histori përqendrohet në përshkrimin e aftësive të Filipit kundrejt atyre që kërcënonin sovranitetin e tij (ilirët, athinasit, peoniasit dhe trakët), po ashtu dhe në marrëdhëniet mes sundimtarit dhe Athinës.
Nga mungesa e referencave të sakta për çështjet që kanë të bëjnë më veprimet e Filipit kundër popujve barbarë që kanë jetuar në veri-perendim (ilirët), veri (peonasit) dhe veri-lindje (Trakët), jemi ballafaquar me shkrimtarë që i tregojnë ngjarjet në mënyrë helenocentrike, por dhe zgjerojnë horizontet e tyre përtej kufijve të Greqisë dhe e sjellin në plan të parë rolin e Maqedonisë e cila tashmë nuk konsiderohet më thjesht një satelit i Greqisë por një realitet i dallueshëm dhe i pavarur, që është e aftë për të tërhequr interesin e historianëve dhe jo thjesht nga ngjarjet e ndryshme historike.
Diodoreo në këtë histori ka rezervuar një pjesë të madhe për ngjarjet e konfrontimet mes Filipit dhe ilirëve dhe i është përkushtuar tërësisht kapitullit IV, ku për herë të parë e në mënyre absolute në kuadër të “Bibliotekës historike”, është cituar dy herë emri i mbretit Ilir me emrin Bardhyli.
Ky kapitull daton nga Diodorusi në vitin 359-358 i cili përpunon dhe analizon fazat përgatitore të përplasjeve , dhe tregon se Bardhyli kishte pushtuar tashmë një pjesë të rendësishme të Maqedonisë.
Filipi kembëngulte që ishte e pamundur për të negociuar paqen me ilirët në qoftë se ata nuk ishin tërhequr më parë nga të gjitha qytetet maqedonase.
Në përshkrimin e betejës zenë vend të veçantë taktikat e përdorura nga të dy kundërshtarët dhe në fund vihet në pah shkalla e madhe e fitores nga ana e mbretit maqedonas.
Pa hyrë në çështjen e ndërlikuar të identifikimit në kohë të burimeve të përdorura nga Diodorusi në librin XVI të “Bibliotekës historike” veçanërisht në lidhje me ngjarjet greko-maqedonase, është e rendësishme të vemë në dukje se ajo që kemi thënë për përmbajtjen e kapitujve 2-4 të këtij libri shpreh trajtimin e çështjeve në menyrë helenocentrike të problemeve maqedonase.
Studimi i mëtejshëm në tekstin e mësipërm të ballafaqimit midis Filipit dhe ilirëve thekson origjinën e konfliktit dhe e bën protagonist të vërtetë sovranin e Maqedonisë në ngjarjet që rrëfen, por nga ana tjetër i konsideron marrëdhëniet e tij me "barbarët"(ilirët) si një nga çështjet kryesore të historisë së tij.
Pavarësisht nga debati kritik mbi historiografinë Dioderiane mbetet fakt që në librin e tij zë vend disa herë "çështja" ilire gjithmonë duke i dhënë rëndësi të madhe suksesve të Filipit përpara se të fillojë një fushatë ushtarake në vitin 358-357 kundër Amphipolis.
Diodorus nuk përmbledh vetëm fitoret e bëra nga Filipi kundër ilirëve por gjithashtu përmbledh avantazhet që rrjedhin nga fitorja e madhe ushtarake duke zgjeruar territorin, duke futur nën kontrollin e tij tërë popullsinë e vendosur përgjatë brigjeve të liqenit Lynidas (sot Ohri ) ku kjo paqe e fituar i ka sjellë famë dhe lavdi të madhe në Maqedoni. Sipas të njëjtit historian në vitin 356-355 pas përfundimit të të ashtuquajturës Luftë Sociale ku Athina luftoi kundër antarëve të Lidhjes II Detare, tregon aleancën anti – maqedonase, pavarësisht se e përshkruan shkurtimisht atë e cila ishte formuar nga tre mbretër, mbreti i Trakëve, mbreti i Paeonve dhe ai i ilirëve, të cilët duke pare fuqinë në rritje të Filipit dhe ishin mundur tashmë individualisht në fushen e luftes , kërkonin një mbështetje të ndërsjelltë për të garantuar një hakmarrje në të ardhmen.
Por sipas Diodorusit ndërkohë që tre mbretrit ishin ende duke mbledhur trupat e tyre Filipi i sulmoi ata duke i terrorizuar edhe një herë, si në kohën e marrjes së pushtetit nga ana e tij, duke parandaluar në këtë mënyrë rrezikun e rrethimit të Maqedonisë nga ana e armiqve të tij .
Në këtë koalicion ishte e përfshirë edhe Athina e cila ishte armiqësore ndaj Filipit si në vitet 360-359, edhe pse nuk është treguar në burimet letrare .
Pavarësisht nga heshtja letrare, një dekret Athinas në korrik të vitit 356 e vendos zyrtarisht Athinën përkrah Ketriporides së Trakës e Lipeios së Panionëve dhe Garbonit të ilirve d.m.th. me tre mbretërit ku sipas Diodorusit kishin bashkuar forcat kundër Filipit II të Maqedonisë.
Graboja i Ilirisë është përmendur edhe në një mbishkrim në Olimp në të cilin edhe pse tepër fragmentuar janë ende termat e njohura të Traktatit të Aleancës me Kalkedianët e Trakise të cilët i kanë dhënë titullin e Basileut mbretit të Ilirëve por ku titull mungon në tekstin Athinasve .
Përtej polemikës së kohëve moderne për origjinën e Grabosit nëse kishte lidhje familjare me Bardhylin 90-vjecar i cili u zhduk nga skena politiko-ushtarake pas disfatës të shkaktuar nga Filipi në vitin 359-358, ne na intereson të vihet në dukje jo vetëm në këtë rast por dhe si me sipër për popullatat kufitare veri-perëndimore me Maqedoninë pra për iliret dhe Ilirine dhe jo për problemet e tyre te brendshme politike.
Në memorien historike rreth fitores së Filipit të Maqedonisë në vitin 356-355 është konfiguruar si një fitore jo mbi një koalicion të armiqve, por thjesht dhe vetëm mbi ilirët, të cilët ishin gjithmonë kundërshtarët më të rrezikshëm e tradicionalë të maqedonasve.
Në legjendën e Aleksandrit në lidhje me lindjen e mbretit të ri që ndodhi në korrik të vitit 356 dhe për të theksuar rendësinë e ngjarjes që kishte ndodhur mbi fitoren e gjeneralit të tij Parmenio kundër Ilirëve në Olimp në atë vit u tha se lajmi i fitores u dha në një ditë me lajmin e lindjes së djalit të tij dhe për Filipin kjo ishte një ditë e mbarë dhe me fat kur mbreti ishte i informuar edhe për triumfin.
Armiqësinë stërgjyshore mes maqedonasve dhe ilirëve e jep të qartë në një referencë Diodori kur në vitin 344-343 përshkruan një fitore të Filipit, mbretit maqedonas "i cili kishte trashëguar një armiqësi aktive drejt ilirëve dhe mbajti një gjendje armiqësore të lartë kundër tyre, u sul me një ushtri të madhe në Iliri, duke shkatërruar tokën dhe mjaft qytete të vogla duke u kthyer në Maqedoni me shumë plackë.
Kjo ekspeditë që i parapriu një ndërhyrjeje të rendësishme
politiko - ushtarake në Thesali përmendet gjithashtu në një prolog tek libri VIII “Histori Filipike” të Pompei Trogos i cili tregon për mundjen e fiseve Ilire nga Filipi.
Sipas mendimit tim lufta është bërë kundër fiseve të ndryshme ilire ku të gjitha i përkisnin të njëjtës etnie edhe se kemi shumë paqartësi për të kuptuar se me kë fis luftoi Filipi.
Nuk na jepet një vizion i plotë dhe i unifikuar i ilirëve, si armiqtë stërgjyshorë të maqedonasve por ne mund t’i tejkalojmë vështirësitë krijuar nga të dhënat moderne të cilat janë të ndryshme dhe shpesh të ndërlikuara në lidhje me emrat e përdorur nga shkrimtarë të ndryshëm ose dhe nëpërmjet të dhënave etnografike në lidhje me identitetin e tyre se kundër kujt ishte drejtuar kjo ekspeditë e Filipit.
Në letrat e shkruara nga Sokrati në vitin 346 me titullin “Filipi” në një seri të gjatë pyetjesh retorike që tregon për sukseset e arritura deri atëherë nga ana e mbretit maqedonas u kujtonte athinasve që Filipi kishte pushtuar dhe dominonte një masë të madhe të ilirëve, përveç atyre që jetonin në brigjet e Adriatikut .
Në fund të ekspeditës së vitit 344-343 sundimi i tij kishte më shumë siguri dhe gjatë mbretërimit të tij, askush nuk mund ta dyshonte atë. Punën e tij e përfundoi më në fund djali i tij Aleksandri i cili sapo ngjitet në fron i sulmon dhe i mund trupat e Klitit të birit të Bardhylit.
Kliti sapo merr lajmin e zhdukjes së papritur të Filipit kishte ngritur krye.
Si pasojë e kësaj humbje ilirët u detyruan të përfshieshin në ushtrinë maqedonase në kohën e nisjes për në Azi .
Ndërsa burrat që mbetën në Iliri nuk i krijuan probleme Antipatreut, komandantit besnik të Aleksandrit në Evropë.
Njëqind vjet pas përplasjes së parë të dhunshme midis ilirëve dhe maqedonasve në kohën e Perdikës II, ku në sajë të fitoreve të mëdha të Filipit në kufirin veri - perëndimor Maqedonia nuk ishte më e rrezikuar nga Ilirët të cilët vazhduan të kenë marrëdhënie me maqedonasit por nuk do ishin më kurrë një rrezik real për banorët e fushës pjellore të lumit Vardar.
Ballkani filloi një histori tjetër.
Marrë nga libri: “Nga Adriatiku në Danub,Ilirët në kohën greko-romake.”
Përktheu: Eduart PLLAHA
ILIRËT DHE MAQEDONASIT GJATË SHEKUJVE V DHE IV P. E. S. HISTORIA E NJË PAQEJE TË PAMUNDUR.
Marrëdhëniet mes maqedonasve dhe ilirëve gjatë shekujve V dhe IV p.e.s mund të trajtohen vetëm nga pikëpamja e historiografisë greke pasi ajo është e vetmja që flet për këto marrëdhënie.Si të dhëna rreth kësaj problematike mund të na shërbejnë edhe përkthimet e shumta apo informacionet e ardhura në perandorinë romake.
Në këtë kontekst do të vemë re se këto të dhëna flasin qartë për ilirët dhe se ky term i rreferohet një mozaiku etnik të popullsisë së lokalizuar në veri-perëndim të Maqedonisë.
Është i njohur fakti që ilirët ishin të ndarë në fise të dallueshme pasi shpeshherë në tekste janë përmendur në mënyrë të qartë emrat e shume fiseve si : Dardanët, Taulantët, Atinitët etj.
Dy mbledhësit kryesore të informacioneve dedikuar Ilirisë dhe ilirëve janë Straboni dhe Apiani.
Straboni jep pak informacione dhe refrenca të shpërndara për organizimin socialo-politik të ilirëve, ndërsa Apiani citon emra dhe jep prejardhjen e tyre mitike si për të dëshmuar origjinën e përbashkët etnike.
Sipas tij Iliri djali i Polifemit dhe ninfës Galatea kishte gjashtë fëmijë prej të cilëve kanë lindur dhe gjashtë fiset kryesore ilire.
Përtej çështjeve etnografike është me rëndësi të theksohet se në çerek shekullin e fundit të shek.XX është zhvilluar një debat i gjallë kritik në lidhje me ekzistencën në Iliri në fund shek.V të një strukture shtetërore të vendosur dhe të pavarur, strukturë e cila ishte e dominuar nga një dinasti e vetme dhe kishte si funksion unifikimin e sistemit fisnor.
Ky debat zuri fill nga një studim i Fanoula Papazoglou e cila bazohet në një hipotezë të vjetër të Droyseit i cili i jep rëndësi faktit se burimet historike jo vetëm që flasin për nocionin Ilir në referencat në lidhje me marrëdhëniet e tyre me grekët dhe maqedonasit në botën ballkanike, por janë mjaft të vëzhgueshme dhe një sërë indikacionesh të qarta për praninë dhe veprat e një serie “mbretërish ilirë” që në kontekste dhe kohë të ndryshme, të ndarë nga njëri-tjetri duket se janë plotësisht legjitim kundrejt protagonistëve homologë grekë në shekuj te ndryshëm dhe që nis në 25 vitet e fundit të shek.V
Pafta e Brezit e gjetur ne Selcen e Poshtme Pogradec që paraqet një skenë mitiologjike luftimi midis Ilirve dhe Maqedonasve .Në reliev janë katër luftëtarë ilire ku kalorsi ka mundur nje ushtar maqedonas ndërsa pas tyre qëndron një dragua që simbolizon perandorinë mbrojtëse .
Pa hyrë në analiza historike dhe politike të cilat kërkojnë një studim të përkushtuar dhe mbi të gjitha kërkojnë punën këshilluese dhe të kritikës e cila kundërshton qëndrimet e Papazoglut, mendoj se mund të pajtohemi me ata që besojnë se në botën ilire ka pasur një hegjemoni ushtarake për rreth dy shekuj.
Gjatë kësaj kohe janë rikonstruktuar ngjarjet historike të fiseve të ndryshme dhe secila prej tyre në kohën e vet më të mirë ka pasur një ekspasion dhe ishte në gjendje të përshkruante si mbret të ilirëve komandantin e tij, për të cilin përkatësia fisnore mbetej gjithmonë në themel të identitetit personal dhe institucional në një konetkst vlerësimi të lartë të virtyteve luftarake kolektive.
***
Kur flasim për marrëdhëniet e drejtpërdrejta midis Maqedonisë dhe Ilirisë, nuk mund të shmangim faktin se çdo pasqyrim nuk mund të ndahet nga një analizë e stilit politik dhe ushtarak pasi dihet se historia e marrëdhënieve midis ilirëve dhe maqedonasve është shkruajtur nëpërmjet presionit të vazhdueshëm përgjatë kufirit maqedonas nga ilirët.
Në këtë kontekst është e rëndësishme të theksojmë mendimin e Hommondit i cili i jep një rëndësi të madhe matricës arkeologjike për një zgjerim të madh të ilirëve,që daton në epokën e parë të hekurit vitet 800 dhe 650 p.e.s në luginën e Vardarit deri në zonën fushore të qytetit të Virginas (Aigai).
Një pjesë e shkëputur e Strabonit konfirmon teorinë e një pranie të lashtë Ilire në Maqedoni gjatë periudhës proto-historike.
Marrëdhëniet midis ilirëve dhe maqedonasve hyjnë zyrtarisht në histori gjatë fazës së parë të Luftës së Peloponezit, gjatë mbretërimit të Predikasit II, ku një grup mercenarësh ilirë duhet të merrnin pjesë në një ekspeditë kundër Arrabeos mbretit të Lynekasve.
Ky episode zhvillohet në verën e vitit 423, gjatë vitit të dytë të qëndrimit të Brasidës në Maqedoni dhe Kalkidhiki menjëherë pas përfundimit të një armëpushimi një vjeçar midis Athinës dhe Spartës.
Mbreti Perdika II e bindi komandantin spartan Brasida për të ndërmarrë një ekspeditë të re kundër Lynekasve pas një fushatë të parë në verën e vitit 424, fushatë e cila kishte përfunduar pa asnjë rezultat dhe kjo solli pakënaqësi tek mbreti maqedonas.Mercenarët ilirë largohen nga bashkëpunimi i suksesshëm midis Perdikës dhe Brasidës dhe kjo gjë ndikoi në mënyrë të përhershme në shëmbjen e kësaj aleance sepse ata kaluan në anën e Arrabos duke detyruar grekët dhe maqedonasit të tërhiqeshin shpejt për shkak të terrorit të shkaktuar nga këta njerëz të cilët bëhen papritur armiq.
Ky këndvështrim mjaft problematik i përballieve ndërmjet Ilirëve dhe Maqedonasve ka dy pika të cilat kanë nevojë për kujdes të veçantë: së pari ,në pozicionimin midis dy grupeve të Arrabeos mbreti i Lynekasve i cili është në territorin e tij dhe është pozicionuar fizikisht mes dy kundërshtarëve, dhe së dyti karakterizimin e “egër” të ilirëve, sidomos siç do ta shohim në fjalët e Brasidës kur iu flet njerëzve të tij.
Në pikën e parë Tukiditi thekson qartë pavarësinë të paktën joformale të Arrabos nga mbreti Perdika.
Historiani i Athinës në lidhje me fushatën e 424-ës kujton jo vetëm dëshirën e mbretit maqedonas për të luftuar një monark “kufitar” por edhe mospërmendjen e rebelimit kundër tij, por ripohon qartësisht se Brasida kërkon të bindë Arrebon të bëhet mbret i Lynidasve.
Në këtë kontekst lynekasve fitues iu përshtatet mirë autonomia substanciale ku sovrani i tyre i ndodhur në vështirësi nga sulmi i Predikës dhe i Brasidës arriti të kthejë situatën në favorin e tij me tradhëtinë e mercenarëve ilirë të rekrutuar nga armiqtë e tij.
Edhe nëse Tukiditi nuk na tregon për marrëveshjen e bërë midis Arrabeos dhe mercenarëve ilirë është e lehtë të mendojmë për një ofertë më të mirë se sa ajo që ishte ofruar nga Predika nga “ana monetare”për besnikërinë ushtarake,e cila kishte arritur kulmin në shek.IV , kohë kur ky fenomen ishte përhapur mjaft dhe jo vetëm në botën greke.
Në lidhje me karakterizimin "të egër" për mercenarët Ilirë nga ana e Brasidës, ai para se të përballet me ta mban një fjalim të gjatë, të përpunuar dhe pasionant për njerëzit e tij duke u përpjekur të heqë frikën në radhët e Spartanëve për të përballuar numrin e madh te armiqve të tij, konkretisht Ilirëve, ku kërcënimi nuk qëndronte vetëm në numrin e madh të trupave por edhe në britmat dhe vigullimin e stuhishëm të armëve të tyre.
Është hera e parë që Tukiditi përshkruan qartë terrorin e shkaktuar në forcat e armatosura ”të civilizuara” siç quheshin forcat maqedonase dhe helene në atë kohë nëpërmjet pamjes dhe sjelljes së barbarëve* që më vonë u bënë një figurë e vërtetë letrare greke apo romake.
Shpesh ky nocion barbar lidhej me botën e Keltëve dhe sipas imagjinatës së grekëve dhe sidomos romakëve për shumë kohë ata u quajtën barbarë.
Tukiditi merr këtë përshkrim nga fjalimi i Brasidës për të theksuar frikën e spartanëve i cili në fjalët e tij kërkon t’i japë zgjidhje kësaj situate për të kapërcyer frikën dhe për të patur sukses.
Ai me këmbengulje e ve theksin në dobësinë,parregullsinë dhe paqëndrueshmërinë e kampit armik në krahasim me ushtarët hoplitë* spartanë si dhe në kompaktësinë e këmbësorisë greke ku edhe në kushtet e inferioritetit numerik në krahasim me barbarët (Ilirët) ata nuk duhet të harronin urtësinë, e cila është baza e tyre ushtarake.
Pavarësisht se Tukiditi i përmend vetëm një herë në shkrimet e tij, prania e tyre në Maqedoninë veri-perëndimore gjatë mbretërimit të Perdikas II është i rrufeshëm dhe i papërmbajtshëm.
Heshtja bie mbi këta njerëz të veriut në traditën letrare mbi të birin e tij Arkelao , i cili u ngjit në fron rreth vitit 413 dhe u ndihmua nga qyteti i Athinës për të rimarrë qytetin Pydna që kishte ngritur krye kundër autoritetit të tij, por u nderua edhe nga qyteti i Athinës në vitin 407-406 me një dekret që kujton të mirat e furnizuara nga ana e mbretit për athinasit që identifikojnë në mënyrë të veçantë furnizimin e drurit për flotën.Këto furnizime ishin jetike për mbijetesën e fuqise së tyre detare, të detyruar nga strategjia ushtarake agresive në rritje të Lisandros.
Vështirësitë në të cilat ishin futur Athinasit në fazën e fundit të luftës së Peloponezit justifikojnë dekretin.Fjalët dhe tonet e përdorura tregojne respekt ndaj nderit që Arkelao iu bëri athinasve, dhe këto fjalë janë krejt të ndryshme nga vulgaritetet e përdorura në tekstin e Traktatit të Aleancës së disa viteve përpara midis Perdikës,i cili nënshkroi duke pranuar detyrimet tregëtare ekskluzive nga Athina për të siguruar rema.
Gjatë mbretërimit pesëmbëdhjetë vjeçar të Arkelaos ishte zhilluar shumë aparati ushtarak i mbretërise maqedonase.
Tukiditi e shpjegon qartë këtë gjë kur thotë se u bënë riparime të kështjellave apo dhe ndërtuan rrugë më të shkurta për t’u lidhur midis tyre si dhe furniziuan ushtrinë me kuaj e me pajisje të cilat kishin qënë më superiore nga ato të tetë mbretërve të mëparshëm të Maqedonisë.
Armë të përdorura nga ushtarë ilirë,me e vecanta është shpata model i përdorur vetëm nga ilirët.
Sovrani maqedonas u aktivizua në fusha të ndryshme të përmendura nga burime të tjera por një nga këto është ajo fetare, që e konfirmojnë dhe Diodorus dhe Arrian të cilët i bashkangjitin Arkelaos krijimin e festave për nder të Zeusit hyjnor në faltoret kombëtare në Dion.Gjithashtu ka indikacione të shumta që mbështesin hipotezën për një ndryshim të kryeqytetit nga Egjeu në Pella gjatë viteve të fundit të mbretërimit të Arkelaos.
Ksenofoni tregon për Pellanin si qytetin më të madh në Maqedoni, qytet i cili dëshmohet nga ligjëratat e mbajtura nga eruditët, si dhe nga prania e intelektualëve të shumtë grekë në gjykatën e Pellasit, në mes tyre edhe Euripidi i cili ishte joshur nga mbreti dhe fliste mire për të, megjithatë gjykimet e favorshme nuk ishin unanime.
Që nga Platoni deri tek Gorgia i referohen në mënyrë eksplicite anës së dhunshme të Arkelaos i cili kishte marrë fronin e të atit pasi kishte vrarë të gjithë trashigimtarët legjitimë të fronit.
Tashmë jemi në dekadat e para të shek.IV.
Përsa i përket aspekteve ushtarake të Arkelaos burimet historike kanë një heshtje absolute pasi për pak kohë pushtoi Pydna 411-410, ndërsa i vetmi rreferim i hapur për sovranin ështe në fazën e fundit të Luftës së Peloponezit, ku pas fitores së Spartes ai gjendet në një fjalim politik të përmendur nga gojëtari i shek.II e.s. Herodes Atticus, për çështje lidhur me historinë e Thesalisë në shek.V.
Në fakt aty lexohet për neutralitetin zyrtar maqedonas gjatë luftës së Peloponezit dhe për tensionet e thella midis Arkelaos dhe Spartës për shkak të përpjekjeve për depërtim të mbretit maqedonas në Thesali rreth vitit 411.
Për një luftë të Arkileut i rreferohet edhe Aristoteli ku lexojmë se: “mbreti maqedonas duke qenë në vështirësi në luftën kundër Sirras dhe Arrabeos, u martua me vajzën e madhe të Mbretit Elimea, pasi ka premtuar se Kratea vajza e mbretit Elimaea do te ishte e preferuara e tij, por ajo u zemërua nga fyerja që pësoi nga mbreti i cili nuk e mbajti fjalën dhe ajo organizoi një komplot për vrasjen e tij . Emri Arrabeo na kthen menjëherë në ngjarjet e vitit 423 në marrëdhëniet e stuhishme mes maqedonasve dhe Lynidasve.
Kritika pajtohet se ka pasur luftë të hapur midis Maqedonisë dhe Lynidasve edhe në fund të shek.V me Arkelaon dhe se pati përpjekje për të gjetur ndihmë për këtë luftë përmes aleancës martesore me të bijen e mbretit Elimea i cili ishte shkaku kryesor i vdekjes së sovranit, ku nusja e re do ta masakronte por jo gjatë një aksidenti në gjueti siç e sugjeron Diodoro.
Më kompleks është identifikimi i Sirras aleatit të Arrabeos në luftën kundër Arkelaos, ku teksti i Aristotelit nuk ofron informacione të mëtejshme në lidhje me të.
Në tekstin e tij për ngjarjet e shek.V dhe IV për këtë personazh ka dëshmuar Straboni i cili në lidhje me dinastitë e kaluara që kishin mbretëruar në zonat veriore të Maqedonise thekson fisnikërinë e mbretërve të Lynidasve dhe krijimin e kësaj dinastie nga Arrabeo, madje shton se Euridika nëna e Filipit ështe mbesa e Arrabeos nga nëna, ndërsa nga i ati ishte bija e Sirras.
Ky pohim është konfirmuar nga tre dokumente të sigurta, edhe pse ka një konfirmim të trefishtë që në mënyrë të qartë kujton origjinën ilire të Euridikës, sigurisht për shkak të Sirras që ishte i ati i saj.
Sipas dëshmisë së qartë të Strabonit e ëma e Filipit i përkiste shtëpisë në pushtet në Lynidas (Ohër), ndërsa Hammondi nuk është shumë i bindur në vlefshmërinë e kësaj hipoteze, duke marrë parasysh se ky lajm është rezultat i propogandës anti-maqedonase të Athinës, e cila për të diskredituar Filipin II vuri në dukje origjinën barbare të Euridikës nënës së tij.
Një fragment i mbetur nga libri i parë i Filipit përmban referenca të qarta, të cilat tregojnë prejardhien Ilirike nga nëna të sovranit maqedonas.
Sipas opinionit të studiuesve anglo-sanksonë, opinioni i të cilëve ishte bashkëthemelues i kritikës, Euridika nga ana e babait të saj i përkiste dinastisë që mbretëronte në Lynidas duke hedhur poshtë në këtë mënyrë hipotezën për një pjesmarrje të mundshme të luftës së Lynikasit ilir kundër Arkelaos.Këto janë pasqyrime të besueshme dhe sipas mendimit tim pavarësisht se burimet ilire mungojnë, Sirra është ilir dhe për këtë arsye vajza e tij Euridika është princeshë ilire sipas traditës madje dhe Straboni thekson qartë origjinën e saj, por edhe pse thekson fisnikërinë me origjinë Bacchiade të shtëpisë në pushtet në Lynidas në mënyrë të qartë ai ve në dukje se gjyshi i nënës së Euridikës ishte Arrabeo një Bacchiade, por kjo nuk tregon asgjë për Sirrën te atin e saj.
Pra në këtë mënyrë konfirmon hipotezën se ky i fundit nuk ishte aspak një anëtar i dinastisë Lynekase por i përkiste një fisi tjetër ilir në kohën kur Arkelao ishte i zënë ngushtë nga sulmi i përbashkët midis Arrabeos dhe Sirrës.Pra ka pasur një aleancë të ngushtë midis ilirëve dhe lynekasve të lidhur nëpërmjet një martese zyrtare mes vajzës së tij dhe dinastisë Ilire të Sirras.
Nga kjo martesë do të lindë Euridika nëna e Filipit II.Në këtë rast është e kuptueshme aleanca mes Arrabeos dhe Sirrës dhe intensifikimi i marrëdhënieve midis ilirëve dhe lynidasve për veprimtarinë anti-maqedonase,të cilën e le të kuptohet edhe Tukiditi në sulmin e realizuar kundër Lynidasve nga Perdika II dhe Brasida në vitin 423, që kishin futur dhe mercenarë ilirë të cilët duke parë një pushtim të vërtetë të Lynekasve nga Maqedonia kaluan në anën tjetër duke detyruar spartanët dhe maqedonasit të largohen nga territori i Lynekasve.
Rreth njëzet vjet pas përfundimit të shek.V ilirët do të mbështesnin drejtpërdrejt dhe haptazi Lynekasit në armiqësinë e tyre me Maqedonasit, një armiqësi që nuk ishte vetëm mbrojtëse por dhe agresive ndaj territorit armik.
Deri në fund të shek.V armiqësia mes maqedonasve dhe ilirëve manifestohet vetëm nëpërmjet aleancës së këtyre të fundit me Lynidasit paraqitur nga burimet greke si armiq të vërtetë të maqedonasve.
Me nisjen e shek. IV dallimet mes dy popujve shpërthejnë në mënyrë të drejtpërdrejtë dhe përfundimtare, dallime të cilat janë njohur mirë gjatë gjithë historisë së mbretërimit të Amyntasit III, babait të Filipit II, është shënuar jo vetëm përplasja me fuqinë në rritje të Lidhjes Kalkediane të udhëhequr nga Olinto por edhe nga agresioni i ashpër ilir, ku këta të fundit arrijnë ta pushtojne edhe zemrën e Maqedonisë duke detyruar sovranin të ikë në ekzil .
Për marrëdhëniet mes Amyntasit III dhe ilirëve gjatë viteve 393 - 360, ne jemi informuar nga një përmbledhje e shkurtër e Diodorusit, por këto të vërteta nuk janë përmendur nga Ksenofoni i cili edhe pse ka shkruar katër libra për luftrat helenike vetëm një herë ka përmendur Amyntasin III i cili ishte nën represionin e Sparatës për hegjemoni nga Olinto në Kalkidhiki, e cila është një ndër zonat ngjitur me Maqedoninë.
Ky akt historik ka skanuar thjesht kronologjinë e ngjarjeve që çuan Amyntasin në fron në vitin 393.
Duke iu referuar një pjese të shkurtër por të dendur nga ana e veprimeve diplomatike e cila daton nga 393-392 rreth ngjarjeve maqedonase :“Amyntasi mbreti maqedonas, i ati i Filipit u dëbua nga toka e tij prej ilirëve të cilët kishin pushtuar Maqedoninë.
I dëshpëruar për të rimarrë pushtetin, ai lëshoi territoret e Olintit dhe nëpërmjet këtij veprimi ai humbi mbretërinë,por pas një kohe të shkurtër ai rikthehet në pushtet nga Thesalianët dhe mbretëroi për 24 vjet.” Disa thonë se pas dëbimit të Amyntiasit, në Maqedoni mbretëroi Argeo për dy vjet dhe më pas Aminta.
Ne lidhje me këtë temë Diodorus i referohet një pushtimi të Epirit nga Ilirët në vitin 385-384, dhe i rikthehet shumë vonë në librin XV 19, 2-3 në vitin 383-382, kur si një hyrje për një reflektim më shumë mbi ambiciet hegjemoniste të Spartës në veri të Greqisë : "Maqedonia me mbretin Amyntas ishte mposhtur nga Ilirët dhe kishte humbur shpresat për fatin e mbretërisë,i cili kishte dhuruar edhe popullit të Olynthus një zonë të gjerë të kufirit, sepse ai kërkoi të shpëtonte mbretërinë. Në periudhën e parë populli i Olynthusit i gëzoi të ardhurat që rridhnin nga territori i pranuar, por pastaj mbreti rifitoi mbretërinë dhe kërkoi kthimin e zonës , qyteti e refuzoi ta kthente atë.”
Pra Amyntasi e kishte forcuar ushtrinë e vet dhe në aleancë me Spartën i kishte bindur ata që të dërgonin një komandant dhe një ushtri të fortë kundër Olintit.
Kritika është e ndarë thellësisht në interpretimin e këtij paragrafi të dytë të Diodorit,paragraf i cili në pamje të parë ka shumë ngjashmëri jo vetëm në përmbajtje por edhe në leksik me tekstin e parë të cituar pra Diodes XIV 92, 3-4: me paragrafin XV 19, 2-3.
Në fakt disa e konsiderojnë një përsëritje të ndërgjegjeshme të asaj që kishte thënë më pare.
Në vend të kësaj disa të tjerë thonë që kemi të bëjmë me një episod tjetër që ka ndodhur dhjetë vjet më pas.
Së fundi të tjerë mendojnë që është një kopje identike e mundshme e paragrafit dhe sipas mendimit të historianit Beloch që është dhe mendim i përgjithshëm kjo konsiderohet si një e vërtetë historike . Në fakt nuk ka argumente bindëse në favor të një prej këtyre opinioneve, por këtu duket mëse e mjaftueshme që të theksohet se Diodore XV 19, 2-3 tregon veprimet e ndërmarra menjëherë nga Amyntia në lidhje me ilirët dhe Olinton, tregon një pushtim të qartë të kësaj bote në lidhje me kontekstin e referimit të menjëhershëm jo vetëm në përdorimin e tri situatave të shkuara në fillim për periudhën në fjalë por përveç kësaj Diodorus ka harruar plotësisht ilirët dhe përqendron vëmendjen e tij vetëm në marrëdhëniet mes Amintas dhe Olintos dhe mbi të gjitha e ve theksin në sjelljen e këtyre të fundit duke bërë lidhje për lajmet e ardhshme në rolin e Maqedonisë në çështjen "Kalkediane" e cila mbetet në qendër të Diodorit në kapitujt në vazhdim.
Përtej çdo zgjidhje dhe interpretimi ende të diskutueshëm Diodorei na sjell dhe na zbulon një dobësi të madhe të Amintasit kundër Ilirëve e Kalkedianve .
Në të njëjtën kuotë Diodori tregon një traditë tjetër , ku maqedonasit vendosnin një mbret tjetër të paktën për 2 vjet i cili nuk ishtë uzupator dhe më pas e zëvendësojnë përsëri me Amintjan.
Sipas të gjithë dijetarëve, situatat shumë të vështira të përjetuara nga Aminta në fillim të viteve të mbretërimit do ta shtyjnë mbretin për t’u martuar me Eurudikën vajzën e Sirras aleat me Arrabeon në luftën anti-maqedonase.
Ushtarë Ilirë.
Në fakt Erudika është një princeshë Lynekase dhe kjo martesë shihet si një përpjekje e Amintasit për të siguruar nje aleancë me sundimtarët ushtarakë të rajonit, që deri atëherë kishin qenë shpesh armiqësorë ndaj Maqedonisë ku dhe Diodori e tregon se nga ana e babait të saj Eurodika ishte ilire.
Kjo martesë erdhi si pasojë e dobësisë së Amintasit në përpjekje për të siguruar vazhdimin e mbretërimit të tij i cili ishtë i detyruar të pranonte një marrëdhënie me barbarët(Ilirët) që e kishin shtyrë kufirin veri-perëndimor të mbretërisë.
Nga ana tjetër kërcënimi vazhdoi të rrijë pezull nga ilirët ndaj Maqedonisë edhe pas ndërhyrjes së Spartës, një ndërhyrje që mundi ta lironte Amintasin nga kërcënimi i lidhjes Kalkidiane, por ky kërcënim mbaroi në vitin 379 me kapitullimin e Olintit dhe aleancës së saj.
Në fakt ka mjaft prova që dëshmojnë dobesinë e Maqedonisë kundrejt Ilirëve edhe në kohën kur vdiq sovrani i moshuar në periudhën 370-369.
Pavarësisht se Senofoni dhe Diodorusi janë burimet kryesore që na shërbejnë për rindërtimin historik të ngjarjeve në gjysmën e parë të shek.IV, nuk ka asnjë informacion për marrëdhëniet mes ilirëve dhe maqedonasve. Në këtë kuadër burimet Athinase në lidhje me Maqedoninë duken krejtësisht indiferente ndaj çështjeve iliro-maqedonase por në këtë periudhë mungojnë informacione edhe për pjesën e botës greke.
Për këtë dobësi të Maqedonisë ndaj ilirëve edhe pas vdekjes së Amyntasit i referohet në veçanti Justini duke treguar se fronin e Maqedonisë e mori Aleksandri II djali i madh i Amyntasit dhe Eurodikës dhe thotë fjalë për fjalë se mbreti i ri sapo mori mbretërinë nisi luftë me Ilirët.
Në këtë luftë Aleksandri II u thye në fushën e betejës dhe Filipi vëllai i tij u morr si peng nga ilirët dhe më pas kur Aleksandri II bëri paqe me Tebanet, Filipi shkoi në Boeti si peng për 3 vjet.
Në të njëjtën mënyrë lexohet tek libri “Biblioteka historike XVI “ një pasazh ku Diodoreo gjatë analizimit të vitit 360-359, tregon se si erdhi në pushtet Filipi djali i tretë i Amyntasit dhe Eurudikës (i ati i Aleksandrit, ngadhënjyesit kundër Persëve).
Në kuadër të ngjarjeve të viteve të mëparshme sipas Diodoreos në fazën e parë maqedonasit ishin të nënshtruar ndaj ilirëve gjatë fundit të mbretërimit të Amyntias :
"Amintia ishte mposhtur nga ilirët dhe ishte detyruar për të paguar haraç për fituesit. Ilirët morën peng Filipin më i vogli nga fëmijët dhe ia besuan Tebanëve babait të Epaminondas ... "
Të dy pasazhet në fjalë nuk bashkëpërkojnë plotësisht me njëri-tjetrin, dhe pajtohem me mendimin se Filipi përpara se të dërgohej tek Tebanët u mbajt peng edhe nga ilirët, dhe se ata ishin shume të fortë dhe ju imponuan maqedonasve t’iu paguanin haraç.
Duke iu referuar ilirëve mungojnë shumë prova gjatë kohës që tek ata ka qenë peng Filipi në rininë e tij të hershme, dëshmitë i referohen më shumë dërgimit në Tebë (Thivas) në mënyrë që të nxirret në pah fuqia e qytetit kundër dobësise së Maqedonisë.
Informacionet e dhëna nga Suda janë mjaft konfuze dhe komplekse, ai tregon se Filipi u dha peng nga i ati Amintia tek tebanët .
Plutarku në “Jetën e Pelopidas”, tregon me hollësi se si Filipi u dha peng tek Pelopidasi nga i vëllai i tij Aleksandri II së bashku me tridhjetë princa të tjerë nga fisnikëria Maqedonase.
Filipi jetoi në Thives në shtëpinë e princit Pammene, një nga bashkëpuntorët më të ngushtë të Epaminondas dhe që atëherë u bë një imitues në planin ushtarak i këtij gjenerali të madh.
Shumë më tepër konciz por në përputhje me Plutarkun në lidhje me këtë histori ështe një pasazh nga libri i Diodorusit XV, i cili duket se është krejtësisht në kundërshtim me paragrafin hyrës të librit XVI, për rolin e luajtur nga ilirët në dorëzimin e Filipit tek Tebanët.
Në librin e XV Diodorusi në kuadër të vitit 369-368, bën përshkrimin e bëmave të kryera nga Pelopidasi në veri të Termopileve, dhe më pas jep një referencë për fitoren e Tebanëve mbi Alexanderin II të Maqedonisë, dhe kujton se Pelopidasi ka marrë peng Filipin nga i vëllai i mbretit dhe e dërgon atë në (Thives) Tebe, si garanci për armëpushimin e arritur me Maqedonasit.
Studiuesit modernë kanë përqendruar vëmendjen e tyre mbi çështjet që lidhen me vendbanimin e Filipit në Tebë dhe ata kanë mohuar në përgjithësi kredibilitetin e Diodorusit dhe Justinit për qëndrimin si peng të Filipit tek Ilirët dhe kanë pranuar hipotezën e dërgimit të princit të ri nga ana e vëllait të tij Aleksandrit II tek Tebanët, si dhe diskutimet për marrëdheniet e tij me klasën në pushtet të Tebanëve.
Pa hyrë në këto diskutime që janë jashtë faktit që po argumentojmë, unë mendoj se nuk mund ta refuzojmë realitetin e një jetese të Filipit si një peng tek ilirët.
Në qoftë se përpiqemi të kuptojmë përmbajtjen e pasazheve të mësipërme të Diodorusit dhe Justinit, të cilët përmendin në fillim vështirësitë e mbretërimit të Aleksandrit II shkaktuar nga presionet ilire, ndërsa historiani tjetër mesa duket i referohet mbretërimit të Amintiasit, për vdekjen e të cilit burimet nuk na tregojnë shkaqet dhe rrethanat, dhe ka mundësi se kjo ishte një kërcënim i bërë nga ilirët gjë e cila ka detyruar Amintanin në prag të vdekjes të pranojë pagesën e tributit ndaj ilirëve në mënyrë të menjëhershme.
Edhe djali i tij i madh trashëgimtari Aleksandër II e konfirmoi këtë marreveshje,dhe nënshkroi për të "futur" në dërgesë tek armiqtë e tij vëllain e tij të vogël Filipin.
Aleksandri II në fillim lidh marrëveshje me ilirët duke dërguar tek ata si peng Filipin dhe më pas duhet të merrej me Tebanët që ishin bërë forca kryesore e Greqisë dhe më pas ai u kërkon aleatëve(padronëve) të tij Filipin që e nis përsëri si peng tek Tebanët në Boeti.
Djali tjetër i Amyntasit III, Perdika II i cili ishte trashëgimtar natyror, ishte i pamartuar dhe pa fëmijë dhe nuk mund të largohej nga Maqedonia se rrezikonte vazhdimësinë e dinastisë.
Për këtë arsye kemi pranuar se në momentet e fundit të mbretërisë së Amyntasit III kemi qëndrimin e Filipit në Iliri si dhe në fazën e parë të mbretërimit të shkurtër të Alexanderit II, më pas ai është dërguar në Tebe. Është e vështirë ndjekja e ecurisë së marrëdhënieve iliro-maqedonase gjatë viteve gjashtëdhjetë të shek. IV ku dinastia Argeadi jetoi në një gjendje paqëndrueshmërie të vazhdueshme pas vdekjes së parakohshme të Aleksandrit II, i cili ndoshta është vrarë me urdhër të Ptoleme Alorit i cili u eliminua pas tri viteve nga Perdika II, djali Amyntasit dhe Eurodikës, që qëndroi për pesë vjet në fronin e Maqedonisë.
Rreth këtyre viteve theksohen shumë marrëdhëniet shpesh të kundërta të dy sovranëve me Tebanët dhe Athinasit.
Polieno është i vetmi që ka përmendur raportet iliro-maqedonase gjatë këtyre viteve dhe ai flet për mundësinë e lirimit të të burgosurve maqedonas të cilët ishin kapur rob në një betejë gjatë mbretërimit të Perdikasit III.
Edhe pse nëpërmjet fjalëve të Polineosit kuptohet hipoteza e një progresi në përmirësimin e marrëdhënieve midis dy popujve, është ende gjendje lufte midis shteteve dhe situata përshkallëzohet pesë vjet pas ardhjes në fronin mbretëror të Perdikasit III.
Diodori na informon se në vitin 360-359 ilirët mundën dhe vranë mbretin maqedonas në këtë betejë së bashku me 4000 ushtarët e tij duke hapur kështu rrugën e kthimit të Filipit II në fron i cili përballet me një situatë që mund të dukej e dëshpëruar pas lajmeve për vdekjen e Perdikës nga duart e ilirëve.
Nga ky rast i volitshëm u nxitën dhe Panoniasit(Ilirë )të cilët filluan një seri bastisjesh kundër territorit maqedonas.
Trakët dhe Athinasit rrefuzuan të njohin legjitimitetin e pushtetit të Filipit dhe madje mbështetën kërkesat e dy pretendentëve të tjerë për fronin.
Informacionet mbi fillimet e vështira të mbretërimit të Filipit janë shkruar nga Diodorus në një tregim të gjatë dhe kompleks i cili fillon t’i tregojë në mes të kap. II libri XVI.
Diodori në këtë histori përqendrohet në përshkrimin e aftësive të Filipit kundrejt atyre që kërcënonin sovranitetin e tij (ilirët, athinasit, peoniasit dhe trakët), po ashtu dhe në marrëdhëniet mes sundimtarit dhe Athinës.
Nga mungesa e referencave të sakta për çështjet që kanë të bëjnë më veprimet e Filipit kundër popujve barbarë që kanë jetuar në veri-perendim (ilirët), veri (peonasit) dhe veri-lindje (Trakët), jemi ballafaquar me shkrimtarë që i tregojnë ngjarjet në mënyrë helenocentrike, por dhe zgjerojnë horizontet e tyre përtej kufijve të Greqisë dhe e sjellin në plan të parë rolin e Maqedonisë e cila tashmë nuk konsiderohet më thjesht një satelit i Greqisë por një realitet i dallueshëm dhe i pavarur, që është e aftë për të tërhequr interesin e historianëve dhe jo thjesht nga ngjarjet e ndryshme historike.
Diodoreo në këtë histori ka rezervuar një pjesë të madhe për ngjarjet e konfrontimet mes Filipit dhe ilirëve dhe i është përkushtuar tërësisht kapitullit IV, ku për herë të parë e në mënyre absolute në kuadër të “Bibliotekës historike”, është cituar dy herë emri i mbretit Ilir me emrin Bardhyli.
Ky kapitull daton nga Diodorusi në vitin 359-358 i cili përpunon dhe analizon fazat përgatitore të përplasjeve , dhe tregon se Bardhyli kishte pushtuar tashmë një pjesë të rendësishme të Maqedonisë.
Filipi kembëngulte që ishte e pamundur për të negociuar paqen me ilirët në qoftë se ata nuk ishin tërhequr më parë nga të gjitha qytetet maqedonase.
Në përshkrimin e betejës zenë vend të veçantë taktikat e përdorura nga të dy kundërshtarët dhe në fund vihet në pah shkalla e madhe e fitores nga ana e mbretit maqedonas.
Pa hyrë në çështjen e ndërlikuar të identifikimit në kohë të burimeve të përdorura nga Diodorusi në librin XVI të “Bibliotekës historike” veçanërisht në lidhje me ngjarjet greko-maqedonase, është e rendësishme të vemë në dukje se ajo që kemi thënë për përmbajtjen e kapitujve 2-4 të këtij libri shpreh trajtimin e çështjeve në menyrë helenocentrike të problemeve maqedonase.
Studimi i mëtejshëm në tekstin e mësipërm të ballafaqimit midis Filipit dhe ilirëve thekson origjinën e konfliktit dhe e bën protagonist të vërtetë sovranin e Maqedonisë në ngjarjet që rrëfen, por nga ana tjetër i konsideron marrëdhëniet e tij me "barbarët"(ilirët) si një nga çështjet kryesore të historisë së tij.
Pavarësisht nga debati kritik mbi historiografinë Dioderiane mbetet fakt që në librin e tij zë vend disa herë "çështja" ilire gjithmonë duke i dhënë rëndësi të madhe suksesve të Filipit përpara se të fillojë një fushatë ushtarake në vitin 358-357 kundër Amphipolis.
Diodorus nuk përmbledh vetëm fitoret e bëra nga Filipi kundër ilirëve por gjithashtu përmbledh avantazhet që rrjedhin nga fitorja e madhe ushtarake duke zgjeruar territorin, duke futur nën kontrollin e tij tërë popullsinë e vendosur përgjatë brigjeve të liqenit Lynidas (sot Ohri ) ku kjo paqe e fituar i ka sjellë famë dhe lavdi të madhe në Maqedoni. Sipas të njëjtit historian në vitin 356-355 pas përfundimit të të ashtuquajturës Luftë Sociale ku Athina luftoi kundër antarëve të Lidhjes II Detare, tregon aleancën anti – maqedonase, pavarësisht se e përshkruan shkurtimisht atë e cila ishte formuar nga tre mbretër, mbreti i Trakëve, mbreti i Paeonve dhe ai i ilirëve, të cilët duke pare fuqinë në rritje të Filipit dhe ishin mundur tashmë individualisht në fushen e luftes , kërkonin një mbështetje të ndërsjelltë për të garantuar një hakmarrje në të ardhmen.
Por sipas Diodorusit ndërkohë që tre mbretrit ishin ende duke mbledhur trupat e tyre Filipi i sulmoi ata duke i terrorizuar edhe një herë, si në kohën e marrjes së pushtetit nga ana e tij, duke parandaluar në këtë mënyrë rrezikun e rrethimit të Maqedonisë nga ana e armiqve të tij .
Në këtë koalicion ishte e përfshirë edhe Athina e cila ishte armiqësore ndaj Filipit si në vitet 360-359, edhe pse nuk është treguar në burimet letrare .
Pavarësisht nga heshtja letrare, një dekret Athinas në korrik të vitit 356 e vendos zyrtarisht Athinën përkrah Ketriporides së Trakës e Lipeios së Panionëve dhe Garbonit të ilirve d.m.th. me tre mbretërit ku sipas Diodorusit kishin bashkuar forcat kundër Filipit II të Maqedonisë.
Graboja i Ilirisë është përmendur edhe në një mbishkrim në Olimp në të cilin edhe pse tepër fragmentuar janë ende termat e njohura të Traktatit të Aleancës me Kalkedianët e Trakise të cilët i kanë dhënë titullin e Basileut mbretit të Ilirëve por ku titull mungon në tekstin Athinasve .
Përtej polemikës së kohëve moderne për origjinën e Grabosit nëse kishte lidhje familjare me Bardhylin 90-vjecar i cili u zhduk nga skena politiko-ushtarake pas disfatës të shkaktuar nga Filipi në vitin 359-358, ne na intereson të vihet në dukje jo vetëm në këtë rast por dhe si me sipër për popullatat kufitare veri-perëndimore me Maqedoninë pra për iliret dhe Ilirine dhe jo për problemet e tyre te brendshme politike.
Në memorien historike rreth fitores së Filipit të Maqedonisë në vitin 356-355 është konfiguruar si një fitore jo mbi një koalicion të armiqve, por thjesht dhe vetëm mbi ilirët, të cilët ishin gjithmonë kundërshtarët më të rrezikshëm e tradicionalë të maqedonasve.
Në legjendën e Aleksandrit në lidhje me lindjen e mbretit të ri që ndodhi në korrik të vitit 356 dhe për të theksuar rendësinë e ngjarjes që kishte ndodhur mbi fitoren e gjeneralit të tij Parmenio kundër Ilirëve në Olimp në atë vit u tha se lajmi i fitores u dha në një ditë me lajmin e lindjes së djalit të tij dhe për Filipin kjo ishte një ditë e mbarë dhe me fat kur mbreti ishte i informuar edhe për triumfin.
Armiqësinë stërgjyshore mes maqedonasve dhe ilirëve e jep të qartë në një referencë Diodori kur në vitin 344-343 përshkruan një fitore të Filipit, mbretit maqedonas "i cili kishte trashëguar një armiqësi aktive drejt ilirëve dhe mbajti një gjendje armiqësore të lartë kundër tyre, u sul me një ushtri të madhe në Iliri, duke shkatërruar tokën dhe mjaft qytete të vogla duke u kthyer në Maqedoni me shumë plackë.
Kjo ekspeditë që i parapriu një ndërhyrjeje të rendësishme
politiko - ushtarake në Thesali përmendet gjithashtu në një prolog tek libri VIII “Histori Filipike” të Pompei Trogos i cili tregon për mundjen e fiseve Ilire nga Filipi.
Sipas mendimit tim lufta është bërë kundër fiseve të ndryshme ilire ku të gjitha i përkisnin të njëjtës etnie edhe se kemi shumë paqartësi për të kuptuar se me kë fis luftoi Filipi.
Nuk na jepet një vizion i plotë dhe i unifikuar i ilirëve, si armiqtë stërgjyshorë të maqedonasve por ne mund t’i tejkalojmë vështirësitë krijuar nga të dhënat moderne të cilat janë të ndryshme dhe shpesh të ndërlikuara në lidhje me emrat e përdorur nga shkrimtarë të ndryshëm ose dhe nëpërmjet të dhënave etnografike në lidhje me identitetin e tyre se kundër kujt ishte drejtuar kjo ekspeditë e Filipit.
Në letrat e shkruara nga Sokrati në vitin 346 me titullin “Filipi” në një seri të gjatë pyetjesh retorike që tregon për sukseset e arritura deri atëherë nga ana e mbretit maqedonas u kujtonte athinasve që Filipi kishte pushtuar dhe dominonte një masë të madhe të ilirëve, përveç atyre që jetonin në brigjet e Adriatikut .
Në fund të ekspeditës së vitit 344-343 sundimi i tij kishte më shumë siguri dhe gjatë mbretërimit të tij, askush nuk mund ta dyshonte atë. Punën e tij e përfundoi më në fund djali i tij Aleksandri i cili sapo ngjitet në fron i sulmon dhe i mund trupat e Klitit të birit të Bardhylit.
Kliti sapo merr lajmin e zhdukjes së papritur të Filipit kishte ngritur krye.
Si pasojë e kësaj humbje ilirët u detyruan të përfshieshin në ushtrinë maqedonase në kohën e nisjes për në Azi .
Ndërsa burrat që mbetën në Iliri nuk i krijuan probleme Antipatreut, komandantit besnik të Aleksandrit në Evropë.
Njëqind vjet pas përplasjes së parë të dhunshme midis ilirëve dhe maqedonasve në kohën e Perdikës II, ku në sajë të fitoreve të mëdha të Filipit në kufirin veri - perëndimor Maqedonia nuk ishte më e rrezikuar nga Ilirët të cilët vazhduan të kenë marrëdhënie me maqedonasit por nuk do ishin më kurrë një rrezik real për banorët e fushës pjellore të lumit Vardar.
Ballkani filloi një histori tjetër.
Marrë nga libri: “Nga Adriatiku në Danub,Ilirët në kohën greko-romake.”
Përktheu: Eduart PLLAHA
Përgjigje e: Hundëzakët- Leshkuqët e Lekës së Madh
Kryengritja e Klitit
Në vitin 335 p.e.s, një pjesë e mirë e tokave të mbretërisë ilire ishin nën sundimin e mbretërisë maqedonase. Po bëhej viti që mbreti Filip i Maqedonisë kishte vdekur. Në këtë kohë, të gjithë menduan se me Filipin merrte fund edhe hegjemonia maqedonase, por, siç tregoi koha, gaboheshin. I biri i tij, Aleksandri III, bashkë me fronin do të trashëgonte edhe vasalitetin mbi ilirët.
Kohën kur Aleksandri rregullonte situatën në veri të Maqedonisë, në mënyrë që të mos kishte probleme me fiset që banonin në ato territore pasi të nisej për fushatën persiane, Kliti e mendon si momentin më të përshtatshëm për t’i larguar maqedonasit nga Iliria.
“SHKËPUTJA” E KLITIT
Edhe pse ishte në krah të të atit të tij, Bardhylit, kur ky i fundit zhvilloi betejën e vitit 356 p.e.s kundër Filipit, Kliti nuk e trashëgoi vendin që i takonte pas vdekjes së të atit. Anamali dhe të tjerë përmendin si mbretër të ilirëve, pas Bardhylit, Grabon dhe Pleurian (Akademia e Shkencave, Historia e Popullit Shqiptar I 69-70). Këta ishin mbretër të fiseve të veçanta që arritën deri në fronin e mbretit të ilirëve dhe të dy zhvilluan luftra me Filipin.
Kliti gjatë gjithë kësaj kohe duhej të ketë qenë strehuar tek mbreti i taulantëve. Mendoj se ka qenë e vështirë për Klitin të rrinte tek Grabo dhe Pleuria dhe t’i shikonte mbretër në vend të tij. Ariani shkruan se ka një shkëputje të Klitit (Ariani 235) me çka mund të kuptohet shkëputja e tij prej vasalitetit. Kliti mundet ta ketë fituar fronin duke luftuar edhe kundër Pleurias, gjë që është pak e mundur, por nuk përjashtohet që fronin e ka fituar duke pranuar vasalitetin.
Gjithsesi, me mbretin Filip gjallë, Kliti, si pinjoll i njërit prej kundërshtarëve më të mëdhenj të tij, do ta kishte shumë të vështirë të ngjitej në fronin e mbretit të ilirëve. Vdekjen e tij ai e priti në oborrin taulant, ndërsa i fshihej Filipit. Vrasja e Filipit kësisoj, duhet ta ketë kënaqur dhe patjetër ndezi tek Kliti dëshirën dhe ambicien për të fituar mbretërinë e humbur, edhe pse në një moshë kur mund t’i lejohej vetëm një betejë e fundit (Kliti mund të ketë qenë rreth 65 vjec në vitin 335 p.e.s.) Ndërkohë, për Aleksandrin e ri në moshë, ardhja në fron e pasardhësit të kundërshtarit të urryer të të atit nuk përbënte një shqetësim të veçantë.
Fakti që Aleksandri nuk e kishte në vëmendje Klitin, përbënte një nga avantazhet e pakta të Klitit.
Nëse mbretëria që Bardhyli kishte krijuar përbëhej nga një konfederate fisesh dhe Bardhyli vetë quhej mbret i ilirëve, atëherë froni është parë me shumë lakmi në këtë kohë sepse, siç e pamë edhe më lart, ishin të paktën dy dinasti që e pretendonin. Froni mund të jetë parë me zili edhe nga Glaukia, një mbret i ri dhe ambicioz, person tek i cili Kliti do të gjente mbështetjen më të madhe për realizimin e fushatës kundër maqedonasve.
Që nga hipja në fron, Kliti ka menduar për kryengritje. Por, me vendin e shkatërruar, ai e kishte të vështirë të mblidhte forca ushtarake të konsiderueshme për të përballuar forcat maqedonase. Nga ana tjetër, mendoj që Kliti duhet të jetë treguar realist në vlerësimin e fuqisë së pakundërshtueshme të ‘makinës së luftës’ që Filipi kishte lënë trashëgimi. Një faktor që mund t’i ketë dhënë shpresë duhet të ketë qenë anarkia e krijuar pas vdekjes së Filipit dhe bindja se Aleksandri do të gjendte vdekjen në fushatat që organizonte për shkak të natyrës së tij të rrëmbyer.
ALEANCAT E KLITIT
Për aq kohë sa zgjati mbretërimi i Klitit, ky i fundit u kujdes që të gjente menjëherë aleatë kundër Aleksandrit. Territori që Kliti kontrollonte duhej të ketë qenë shumë i ngushtë. Aleatët e Klitit nuk e kalonin territorin e mbretërisë dhe fiseve ilire.
Taulantët
Taulantët ishin aleatët natyralë të enkelejve, nëse sipas Livit (XLV 26) e Pompon Melës (II 56) taulantët ishin fqinjë me dasaretët e enkelejtë (Ceka 191-192). Qëndrimi i gjatë i Klitit tek taulantët do të bashkonte interesat e këtyre dy fiseve. Taulantët, në këtë kohë, tregojnë se zotëronin një forcë të konsiderueshme. Mbret i tyre ishte Glaukia, i cili, në momentin e aleancës me Klitin, duhej të ketë qenë shumë i ri. Kur Ariani tregon për ilirët e për pozicionet e mira që kishin, numëron se midis tyre kishte reparte shigjetarësh, hobetarësh, hoplitësh madje edhe kalorësie. Kjo duhet të ketë qenë bërthama e ushtrisë taulante.
Një nga gjërat që ka habitur Aleksandrin është numri i forcave taulante. Kur ky ka menduar të rregullojë situatën në shpinë të Maqedonisë, si kërcënuese ka konsideruar vetëm pjesën në veri dhe aspak pjesën perëndimore, pra atje ku ndodheshin enkelejtë dhe taulantët. Bën çudi fakti që trupat taulante nuk e shoqërojnë si forca aleate në pushtimin e Pelionit dhe nuk gjenden as kur Kliti do t’i japë betejë Aleksandrit disa ditë mbasi ishte marrë edhe qyteti.
Si duket midis Klitit dhe Glaukisë ka patur mosmarrëveshje dhe kjo shpjegohet edhe me diferencën e madhe që kishin në moshë pra, edhe në mënyrën e të menduarit ose Glaukia ishte i pavendosur për t’u angazhuar në luftë pasi, edhe nëse përfundimi do të ishte pozitiv, mbret do të ishte Kliti.
Autariatët
Sipas Strabonit territori i autariatëve ndodhej pikërisht midis fiseve të veriut (tribalëve, paonët, agrianët) dhe fiseve të taulantëve dhe enkelejve. Autariatët ishin një nga fiset më të fuqishme ilire, ata ishin mësuar me luftën pasi e zhvillonin në mënyrë të pandërprerë. Aleksandri mund të kishte zgjedhur një rrugë edhe më të sigurt, por rruga që kalonte përmes autariatëve ishte e vetmja mënyrë për të arritur shpejt. Sipas Kurt Rufit, këta kishin ndërhyrë në çështje që nuk i përkisnin dhe kjo patjetër duhet të ketë ndodhur me shtytjen e Klitit. Autariatët do t’i binin ushtrisë maqedonase në momentin kur këta të drejtoheshin për në Iliri (Akademia e Shkencave, Ilirët dhe Iliria tek autorët antikë 186).
Përfshirja e autariatëve në lëvizjen antimaqedone i interesonte Kliti jo vetëm për pozitën, por edhe për shpirtin e tyre luftarak. Kjo i shkonte ndërmend Klitit në kohën kur Aleksandri luftonte kundër fiseve të veriut. Ai (Kliti) ka menduar se po të merrte vesh Aleksandri për kryengritjen (siç edhe ndodhi) dhe t’i vihej kundër, autariatët do ta pengonin, ose, nëse ishte e mundur ta vononin dhe ta kthenin në të padëmshëm.
Autariatët u mundën shumë shpejt dhe aspak prej dorës së Aleksandrit, por prej mbretit të agrianëve, Longarit (Akademia e Shkencave, Ilirët dhe Iliria tek autorët antikë 186). Këta e braktisën lëvizjen sepse mendoj se nuk panë tek kjo asnjë interes, përveçse humbje njerëzish.
Dasaretët
Fisi i dasaretëve ishte drejpërdrejt i prekur nga sundimi maqedonas. Krahina e tyre ka qenë fushë beteje midis ilirëve dhe maqedonasve. Kliti shfrytëzoi antipatinë që dasaretët kishin për maqedonasit, mbase duke i joshur me faktin se, nëse maqedonasit mundeshin, të gjithë kishin diçka për të fituar.
PUSHTIMI I PELIONIT
Aleksandri ishte në luftë me tribalët kur Kliti i drejtohet me qëllim pushtimin qytetit më të fortifikuar të dasaretisë Pelionit (Akademia e Shkencave, Ilirët dhe Iliria tek autorët antikë 235). Zgjedhja e këtij qyteti nga Kliti ka qenë tepër strategjike. Ky qytet ndodhej pikërisht në kufi me territoret e fisit të taulantëve. Malet e këtij fisi përfundonin pranë Pelionit nga ku do të shfaqej edhe Glaukia me ushtarët e tij.
Në qytet, prej kohësh qëndronte një garnizon maqedonas. Nga kjo mund të përcaktojmë se deri ku ishin shtyrë forcat maqedonase e se çfarë territori kontrollonin realisht forcat e tyre. Kliti nuk ka pasur mundësi ta rrethonte qytetin dhe ta detyronte garnizonin maqedonas të dorëzohej, nuk kishte kohë dhe forca aq më tepër që, për të marrë një qytet si Pelioni duheshin makina lufte që Kliti nuk i kishte. Pra, nuk ka pasur rrethim apo luftime jashtë mureve. Çdo gjë ka ndodhur brenda në qytet ku vetë popullësia ka eleminuar garnizonin.
Marrja e qytetit ka qenë një nga sukseset e Klitit ai tashmë kishte një pikë nga ku mund ta kontrollonte situatën i qetë, madje, edhe të rekrutonte ushtarë për çështjen e tij. Numri i ushtarëve duhej të jetë rritur mbasi Klitit i shkon ndër mend edhe beteja në fushë me Aleksandrin. Është i gabuar mendimi se Kliti, mbasi pushtoi Pelionin, dëshironte të pushtonte edhe Maqedoninë. Kjo shkonte shumë larg mundësive të tij.
Një fli kushtuar Medaurit
Medauri ishte një hyjni ilire. Ai nderohej pothuajse në të gjithë territorin e banuar nga ilirët, por me atribute të ndryshme në krahina të ndryshme (Stipceviç 213). Në rastin tonë, ai ka pasur atributet e hyjnisë së luftës.
Të rreshtuar në fushën e betejës, Klitit dhe ilirëve të tjerë u mbetej të bënin edhe gjënë e vetme që kishte ngelur për të bërë, flinë për hyjninë e tyre të luftës. Situata donte që flijimi të mos ishte si herët e tjera. Kësaj rradhe, hyut po i kushtoheshin jetë njerëzore (Akademia e Shkencave, Ilirët dhe Iliria tek autorët antikë 235). Tre djem, tri vajza të reja dhe tre desh të zinj u gjetën të therur nga ushtria e Aleksandrit në momentin kur Kliti braktis fushën dhe strehohet përseri në qytet.
Flijimi i jetëve njerëzore, në atë kohë, bëhej vetëm në raste shumë të rëndësishme, pra kur Kliti ka dashur të ndeshet ka kuptuar dallimin e madh mes ushtarëve të mbledhur shpejt dhe falangës maqedonase që prej shumë kohësh nuk po gjente rival. Më i çudituri nga të gjithë maqedonët që panë atë skenë ka qenë Aleksandri. Ky u kushtonte fli hynive shumë shpesh (dhe përditë kur kaloi në Azi), por kurrë jetë njerëzish (Vajgal 20).
BETEJA
Kur ilirët shikojnë se nuk mundin ta përballonin armikun, braktisin fushën e betejës duke lënë edhe flitë aty. Një pjesë strehohet në qytet, kurse Kliti në malet përreth qytetit. Menjëherë, Kliti dërgon dikë tek Glaukia që ta shpejtojë ardhjen e tij, ndërkohë që ishte errësuar dhe duhej të pritej e nesërmja. Glaukia mbërriti duke e shtuar numrin e ilirëve të dy bashkë me Klitin rreshtohen në formacione që, bashkë me forcat brenda në qytet, do t’i binin Aleksandrit nga dy krahë. Aleksandri, për të evituar këtë gjë, ngre një mur përpara portave të qytetit që kushdo të ishte brenda të mos kishte mundësi të dilte (Akademia e Shkencave, Ilirët dhe Iliria tek autorët antikë 235).
Marrja e qytetit nuk mund të organizohej me ilirët që zotëronin vendet kyçe përreth qytetit dhe me ata brenda që ishin një tjetër kërcënim për maqedonasit. Këtë situatë Aleksandri nuk mund ta pranonte sidomos kur po i mbaronin edhe furnizimet. Vështirësitë e Aleksandrit u kuptuan nga ilirët brenda e jashtë qytetit si një çast që duhej shfrytëzuar shpejt. Kur maqedonasit në formacion po i largoheshin rrethimit, ushtarët ilirë brenda qytetit vihen në ndjekje. Aleksandri mbron tërheqjen e falangës me anë të kalorësisë e cila i hapte rrugë dhe i mbronte krahët. Ai bën që ilirët të dorëzonin vendet që kishin. Ushtarët e Glaukisë nuk bënë aspak rezistencë kundrejt maqedonasve të cilët, të sfilitur nga betejat e një marshim qindra kilometrash, ata (ilirët) braktisnin pozicionet sapo kundërshtarët afroheshin. Epërsia që kishin ilirët qëndronte në pozicionet që kishin dhe këtë epërsi nuk mundën ta shfrytëzonin, mendoj, për mungesë koordinimi midis atyre që do të sulmonin mbraparojën maqedonase dhe atyre që sulmonin pararojën.
Aleksandri mundi ta nxjerrë të paprekur ushtrinë e tij nga rrethimi falë gjenisë së tij, por kjo ishte hera e parë që largohej nga fusha e betejës kundër vullnetit të tij. Ndryshe ilirët që, megjithëse nuk mundën ta ndiqnin kundërshtarin, po i kënaqeshin këtij barazimi. Për një moment, Kliti pa të realizuara ëndrrat e tij. Me Aleksandrin që largohej, ai ishte zot në vend të tij dhe s’mund ta mendonte që çdo gjë do të shkatërrohej shumë shpejt.
Aleksandri që e kishte mësuar veten të mos pranonte asgjë që në sy të botës vinte në dyshim gjeninë e tij ushtarake, sapo merr vesh se ilirët ishin fushuar në mënyrë të çrregullt kthehet përsëri mbas 3 ditësh dhe shfrytëzon momentin e pakujdesisë së ilirëve. Aleksandri mbaron atë për të cilën kishte ardhur, ushtria ilire shkatërrohet dhe Kliti strehohet edhe një herë në qytet, por kur shikon se kësaj rradhe Aleksandri do të përdorte makinat e luftës, heq dorë së qëndruari aty, i vendos flakën qytetit dhe nxiton të strehohet përsëri tek Glaukia.
PËRFUNDIME
Një nga kundërshtarët më të mëdhenj të Kliti ishte koha. Ai nuk pati mundësi të organizohej. Nga ana tjetër, fati i vuri Klitit për kundërshtar një prej gjenive ushtarakë më të mëdhenj që ka njohur bota, Aleksandrin. Të gjithë e dinin që trashëgimtari i Filipit do të ndiqte rrugën e babait dhe do të zhvillonte fushatën antipersiane. Kjo do t’i krijonte mundësi çdokujt në vend të Klitit që, me Aleksandrin jashtë Maqedonisë, ta kishte shumë të lehtë të hiqte zgjedhën maqedonase. Por kjo s’mund të ndodhte me Klitin, të cilit mosha nuk ia lejonte.
Nxitimi për të gjetur sa më shpejt aleatë i bëri këta të fundit të mos i kuptonin drejt qëllimet e tij, sidomos kur situata në Iliri nuk u garantonte aleatëve ndonje siguri nga forcat maqedonase. Megjithatë, kryengritja e Klitit ishte e rëndësishme në parim, pasi ajo arriti të organizonte për një qëllim të përbashkët të paktën tre nga fiset më të mëdha ilire.
Autori, me nick vlug.
Kryengritja e Klitit
Në vitin 335 p.e.s, një pjesë e mirë e tokave të mbretërisë ilire ishin nën sundimin e mbretërisë maqedonase. Po bëhej viti që mbreti Filip i Maqedonisë kishte vdekur. Në këtë kohë, të gjithë menduan se me Filipin merrte fund edhe hegjemonia maqedonase, por, siç tregoi koha, gaboheshin. I biri i tij, Aleksandri III, bashkë me fronin do të trashëgonte edhe vasalitetin mbi ilirët.
Kohën kur Aleksandri rregullonte situatën në veri të Maqedonisë, në mënyrë që të mos kishte probleme me fiset që banonin në ato territore pasi të nisej për fushatën persiane, Kliti e mendon si momentin më të përshtatshëm për t’i larguar maqedonasit nga Iliria.
“SHKËPUTJA” E KLITIT
Edhe pse ishte në krah të të atit të tij, Bardhylit, kur ky i fundit zhvilloi betejën e vitit 356 p.e.s kundër Filipit, Kliti nuk e trashëgoi vendin që i takonte pas vdekjes së të atit. Anamali dhe të tjerë përmendin si mbretër të ilirëve, pas Bardhylit, Grabon dhe Pleurian (Akademia e Shkencave, Historia e Popullit Shqiptar I 69-70). Këta ishin mbretër të fiseve të veçanta që arritën deri në fronin e mbretit të ilirëve dhe të dy zhvilluan luftra me Filipin.
Kliti gjatë gjithë kësaj kohe duhej të ketë qenë strehuar tek mbreti i taulantëve. Mendoj se ka qenë e vështirë për Klitin të rrinte tek Grabo dhe Pleuria dhe t’i shikonte mbretër në vend të tij. Ariani shkruan se ka një shkëputje të Klitit (Ariani 235) me çka mund të kuptohet shkëputja e tij prej vasalitetit. Kliti mundet ta ketë fituar fronin duke luftuar edhe kundër Pleurias, gjë që është pak e mundur, por nuk përjashtohet që fronin e ka fituar duke pranuar vasalitetin.
Gjithsesi, me mbretin Filip gjallë, Kliti, si pinjoll i njërit prej kundërshtarëve më të mëdhenj të tij, do ta kishte shumë të vështirë të ngjitej në fronin e mbretit të ilirëve. Vdekjen e tij ai e priti në oborrin taulant, ndërsa i fshihej Filipit. Vrasja e Filipit kësisoj, duhet ta ketë kënaqur dhe patjetër ndezi tek Kliti dëshirën dhe ambicien për të fituar mbretërinë e humbur, edhe pse në një moshë kur mund t’i lejohej vetëm një betejë e fundit (Kliti mund të ketë qenë rreth 65 vjec në vitin 335 p.e.s.) Ndërkohë, për Aleksandrin e ri në moshë, ardhja në fron e pasardhësit të kundërshtarit të urryer të të atit nuk përbënte një shqetësim të veçantë.
Fakti që Aleksandri nuk e kishte në vëmendje Klitin, përbënte një nga avantazhet e pakta të Klitit.
Nëse mbretëria që Bardhyli kishte krijuar përbëhej nga një konfederate fisesh dhe Bardhyli vetë quhej mbret i ilirëve, atëherë froni është parë me shumë lakmi në këtë kohë sepse, siç e pamë edhe më lart, ishin të paktën dy dinasti që e pretendonin. Froni mund të jetë parë me zili edhe nga Glaukia, një mbret i ri dhe ambicioz, person tek i cili Kliti do të gjente mbështetjen më të madhe për realizimin e fushatës kundër maqedonasve.
Që nga hipja në fron, Kliti ka menduar për kryengritje. Por, me vendin e shkatërruar, ai e kishte të vështirë të mblidhte forca ushtarake të konsiderueshme për të përballuar forcat maqedonase. Nga ana tjetër, mendoj që Kliti duhet të jetë treguar realist në vlerësimin e fuqisë së pakundërshtueshme të ‘makinës së luftës’ që Filipi kishte lënë trashëgimi. Një faktor që mund t’i ketë dhënë shpresë duhet të ketë qenë anarkia e krijuar pas vdekjes së Filipit dhe bindja se Aleksandri do të gjendte vdekjen në fushatat që organizonte për shkak të natyrës së tij të rrëmbyer.
ALEANCAT E KLITIT
Për aq kohë sa zgjati mbretërimi i Klitit, ky i fundit u kujdes që të gjente menjëherë aleatë kundër Aleksandrit. Territori që Kliti kontrollonte duhej të ketë qenë shumë i ngushtë. Aleatët e Klitit nuk e kalonin territorin e mbretërisë dhe fiseve ilire.
Taulantët
Taulantët ishin aleatët natyralë të enkelejve, nëse sipas Livit (XLV 26) e Pompon Melës (II 56) taulantët ishin fqinjë me dasaretët e enkelejtë (Ceka 191-192). Qëndrimi i gjatë i Klitit tek taulantët do të bashkonte interesat e këtyre dy fiseve. Taulantët, në këtë kohë, tregojnë se zotëronin një forcë të konsiderueshme. Mbret i tyre ishte Glaukia, i cili, në momentin e aleancës me Klitin, duhej të ketë qenë shumë i ri. Kur Ariani tregon për ilirët e për pozicionet e mira që kishin, numëron se midis tyre kishte reparte shigjetarësh, hobetarësh, hoplitësh madje edhe kalorësie. Kjo duhet të ketë qenë bërthama e ushtrisë taulante.
Një nga gjërat që ka habitur Aleksandrin është numri i forcave taulante. Kur ky ka menduar të rregullojë situatën në shpinë të Maqedonisë, si kërcënuese ka konsideruar vetëm pjesën në veri dhe aspak pjesën perëndimore, pra atje ku ndodheshin enkelejtë dhe taulantët. Bën çudi fakti që trupat taulante nuk e shoqërojnë si forca aleate në pushtimin e Pelionit dhe nuk gjenden as kur Kliti do t’i japë betejë Aleksandrit disa ditë mbasi ishte marrë edhe qyteti.
Si duket midis Klitit dhe Glaukisë ka patur mosmarrëveshje dhe kjo shpjegohet edhe me diferencën e madhe që kishin në moshë pra, edhe në mënyrën e të menduarit ose Glaukia ishte i pavendosur për t’u angazhuar në luftë pasi, edhe nëse përfundimi do të ishte pozitiv, mbret do të ishte Kliti.
Autariatët
Sipas Strabonit territori i autariatëve ndodhej pikërisht midis fiseve të veriut (tribalëve, paonët, agrianët) dhe fiseve të taulantëve dhe enkelejve. Autariatët ishin një nga fiset më të fuqishme ilire, ata ishin mësuar me luftën pasi e zhvillonin në mënyrë të pandërprerë. Aleksandri mund të kishte zgjedhur një rrugë edhe më të sigurt, por rruga që kalonte përmes autariatëve ishte e vetmja mënyrë për të arritur shpejt. Sipas Kurt Rufit, këta kishin ndërhyrë në çështje që nuk i përkisnin dhe kjo patjetër duhet të ketë ndodhur me shtytjen e Klitit. Autariatët do t’i binin ushtrisë maqedonase në momentin kur këta të drejtoheshin për në Iliri (Akademia e Shkencave, Ilirët dhe Iliria tek autorët antikë 186).
Përfshirja e autariatëve në lëvizjen antimaqedone i interesonte Kliti jo vetëm për pozitën, por edhe për shpirtin e tyre luftarak. Kjo i shkonte ndërmend Klitit në kohën kur Aleksandri luftonte kundër fiseve të veriut. Ai (Kliti) ka menduar se po të merrte vesh Aleksandri për kryengritjen (siç edhe ndodhi) dhe t’i vihej kundër, autariatët do ta pengonin, ose, nëse ishte e mundur ta vononin dhe ta kthenin në të padëmshëm.
Autariatët u mundën shumë shpejt dhe aspak prej dorës së Aleksandrit, por prej mbretit të agrianëve, Longarit (Akademia e Shkencave, Ilirët dhe Iliria tek autorët antikë 186). Këta e braktisën lëvizjen sepse mendoj se nuk panë tek kjo asnjë interes, përveçse humbje njerëzish.
Dasaretët
Fisi i dasaretëve ishte drejpërdrejt i prekur nga sundimi maqedonas. Krahina e tyre ka qenë fushë beteje midis ilirëve dhe maqedonasve. Kliti shfrytëzoi antipatinë që dasaretët kishin për maqedonasit, mbase duke i joshur me faktin se, nëse maqedonasit mundeshin, të gjithë kishin diçka për të fituar.
PUSHTIMI I PELIONIT
Aleksandri ishte në luftë me tribalët kur Kliti i drejtohet me qëllim pushtimin qytetit më të fortifikuar të dasaretisë Pelionit (Akademia e Shkencave, Ilirët dhe Iliria tek autorët antikë 235). Zgjedhja e këtij qyteti nga Kliti ka qenë tepër strategjike. Ky qytet ndodhej pikërisht në kufi me territoret e fisit të taulantëve. Malet e këtij fisi përfundonin pranë Pelionit nga ku do të shfaqej edhe Glaukia me ushtarët e tij.
Në qytet, prej kohësh qëndronte një garnizon maqedonas. Nga kjo mund të përcaktojmë se deri ku ishin shtyrë forcat maqedonase e se çfarë territori kontrollonin realisht forcat e tyre. Kliti nuk ka pasur mundësi ta rrethonte qytetin dhe ta detyronte garnizonin maqedonas të dorëzohej, nuk kishte kohë dhe forca aq më tepër që, për të marrë një qytet si Pelioni duheshin makina lufte që Kliti nuk i kishte. Pra, nuk ka pasur rrethim apo luftime jashtë mureve. Çdo gjë ka ndodhur brenda në qytet ku vetë popullësia ka eleminuar garnizonin.
Marrja e qytetit ka qenë një nga sukseset e Klitit ai tashmë kishte një pikë nga ku mund ta kontrollonte situatën i qetë, madje, edhe të rekrutonte ushtarë për çështjen e tij. Numri i ushtarëve duhej të jetë rritur mbasi Klitit i shkon ndër mend edhe beteja në fushë me Aleksandrin. Është i gabuar mendimi se Kliti, mbasi pushtoi Pelionin, dëshironte të pushtonte edhe Maqedoninë. Kjo shkonte shumë larg mundësive të tij.
Një fli kushtuar Medaurit
Medauri ishte një hyjni ilire. Ai nderohej pothuajse në të gjithë territorin e banuar nga ilirët, por me atribute të ndryshme në krahina të ndryshme (Stipceviç 213). Në rastin tonë, ai ka pasur atributet e hyjnisë së luftës.
Të rreshtuar në fushën e betejës, Klitit dhe ilirëve të tjerë u mbetej të bënin edhe gjënë e vetme që kishte ngelur për të bërë, flinë për hyjninë e tyre të luftës. Situata donte që flijimi të mos ishte si herët e tjera. Kësaj rradhe, hyut po i kushtoheshin jetë njerëzore (Akademia e Shkencave, Ilirët dhe Iliria tek autorët antikë 235). Tre djem, tri vajza të reja dhe tre desh të zinj u gjetën të therur nga ushtria e Aleksandrit në momentin kur Kliti braktis fushën dhe strehohet përseri në qytet.
Flijimi i jetëve njerëzore, në atë kohë, bëhej vetëm në raste shumë të rëndësishme, pra kur Kliti ka dashur të ndeshet ka kuptuar dallimin e madh mes ushtarëve të mbledhur shpejt dhe falangës maqedonase që prej shumë kohësh nuk po gjente rival. Më i çudituri nga të gjithë maqedonët që panë atë skenë ka qenë Aleksandri. Ky u kushtonte fli hynive shumë shpesh (dhe përditë kur kaloi në Azi), por kurrë jetë njerëzish (Vajgal 20).
BETEJA
Kur ilirët shikojnë se nuk mundin ta përballonin armikun, braktisin fushën e betejës duke lënë edhe flitë aty. Një pjesë strehohet në qytet, kurse Kliti në malet përreth qytetit. Menjëherë, Kliti dërgon dikë tek Glaukia që ta shpejtojë ardhjen e tij, ndërkohë që ishte errësuar dhe duhej të pritej e nesërmja. Glaukia mbërriti duke e shtuar numrin e ilirëve të dy bashkë me Klitin rreshtohen në formacione që, bashkë me forcat brenda në qytet, do t’i binin Aleksandrit nga dy krahë. Aleksandri, për të evituar këtë gjë, ngre një mur përpara portave të qytetit që kushdo të ishte brenda të mos kishte mundësi të dilte (Akademia e Shkencave, Ilirët dhe Iliria tek autorët antikë 235).
Marrja e qytetit nuk mund të organizohej me ilirët që zotëronin vendet kyçe përreth qytetit dhe me ata brenda që ishin një tjetër kërcënim për maqedonasit. Këtë situatë Aleksandri nuk mund ta pranonte sidomos kur po i mbaronin edhe furnizimet. Vështirësitë e Aleksandrit u kuptuan nga ilirët brenda e jashtë qytetit si një çast që duhej shfrytëzuar shpejt. Kur maqedonasit në formacion po i largoheshin rrethimit, ushtarët ilirë brenda qytetit vihen në ndjekje. Aleksandri mbron tërheqjen e falangës me anë të kalorësisë e cila i hapte rrugë dhe i mbronte krahët. Ai bën që ilirët të dorëzonin vendet që kishin. Ushtarët e Glaukisë nuk bënë aspak rezistencë kundrejt maqedonasve të cilët, të sfilitur nga betejat e një marshim qindra kilometrash, ata (ilirët) braktisnin pozicionet sapo kundërshtarët afroheshin. Epërsia që kishin ilirët qëndronte në pozicionet që kishin dhe këtë epërsi nuk mundën ta shfrytëzonin, mendoj, për mungesë koordinimi midis atyre që do të sulmonin mbraparojën maqedonase dhe atyre që sulmonin pararojën.
Aleksandri mundi ta nxjerrë të paprekur ushtrinë e tij nga rrethimi falë gjenisë së tij, por kjo ishte hera e parë që largohej nga fusha e betejës kundër vullnetit të tij. Ndryshe ilirët që, megjithëse nuk mundën ta ndiqnin kundërshtarin, po i kënaqeshin këtij barazimi. Për një moment, Kliti pa të realizuara ëndrrat e tij. Me Aleksandrin që largohej, ai ishte zot në vend të tij dhe s’mund ta mendonte që çdo gjë do të shkatërrohej shumë shpejt.
Aleksandri që e kishte mësuar veten të mos pranonte asgjë që në sy të botës vinte në dyshim gjeninë e tij ushtarake, sapo merr vesh se ilirët ishin fushuar në mënyrë të çrregullt kthehet përsëri mbas 3 ditësh dhe shfrytëzon momentin e pakujdesisë së ilirëve. Aleksandri mbaron atë për të cilën kishte ardhur, ushtria ilire shkatërrohet dhe Kliti strehohet edhe një herë në qytet, por kur shikon se kësaj rradhe Aleksandri do të përdorte makinat e luftës, heq dorë së qëndruari aty, i vendos flakën qytetit dhe nxiton të strehohet përsëri tek Glaukia.
PËRFUNDIME
Një nga kundërshtarët më të mëdhenj të Kliti ishte koha. Ai nuk pati mundësi të organizohej. Nga ana tjetër, fati i vuri Klitit për kundërshtar një prej gjenive ushtarakë më të mëdhenj që ka njohur bota, Aleksandrin. Të gjithë e dinin që trashëgimtari i Filipit do të ndiqte rrugën e babait dhe do të zhvillonte fushatën antipersiane. Kjo do t’i krijonte mundësi çdokujt në vend të Klitit që, me Aleksandrin jashtë Maqedonisë, ta kishte shumë të lehtë të hiqte zgjedhën maqedonase. Por kjo s’mund të ndodhte me Klitin, të cilit mosha nuk ia lejonte.
Nxitimi për të gjetur sa më shpejt aleatë i bëri këta të fundit të mos i kuptonin drejt qëllimet e tij, sidomos kur situata në Iliri nuk u garantonte aleatëve ndonje siguri nga forcat maqedonase. Megjithatë, kryengritja e Klitit ishte e rëndësishme në parim, pasi ajo arriti të organizonte për një qëllim të përbashkët të paktën tre nga fiset më të mëdha ilire.
Autori, me nick vlug.
Përgjigje e: Hundëzakët- Leshkuqët e Lekës së Madh
"...Armiqtë u dukën sikur do të luftonin (ilirët) dhe nxorrën me furi garnizonin gati për të filluar betejën, por para se sa të ndesheshin u tërhoqën megjithëse kishin zënë vende të përshtatshme, pyje e rrugë. Maqedonasit panë një gjë të tëmerrshme në këtë vend: tre djem të rinj dhe tri çupa të reja të shtrirë të vdekur në tokë, bashkë me tre desh të zi, gjaku e trupat e të cilëve ishin përzier. Barbarët u kishin bërë fli perëndive të tyre sipas një besimi të shenjtë, për t'u dhënë guxim njerëzve të tyre që do luftonin; por një perëndim, hakmarrës për këtë krim, nuk u frymëzoi veçse dobësi në vend të forcës që pritnin"
Curtius Rufus
-----------------------------------------------------------------------------------
"...Kliti me ushtarët e tij kishte zënë dhe mbante malet rreth e rrotull qytetit, që ishin më të lartat dhe të pyllëzuara dendur, me qëllim që t'u binte nga të gjitha anët maqedonasve, në rast se këta do ta sulmonin qytetin; sa për Glaukinë, mbretin e taulantëve, ky akoma s'kishte ardhur këtu. Aleksandri, pra, po marshonte kundër qytetit; armiqtë atëherë bënë fli tre djem, tri vajza dhe tri desh të zinj dhe vendosën t'i presin maqedonasit e të përleshen me ta. Po me të filluar beteja, i lanë viset që kishin zënë, megjithëse të forta, dhe iknin aq shpejt se edhe kufomat e flive u gjetën të shtrira e të paprekura."
Arrianus
"...Armiqtë u dukën sikur do të luftonin (ilirët) dhe nxorrën me furi garnizonin gati për të filluar betejën, por para se sa të ndesheshin u tërhoqën megjithëse kishin zënë vende të përshtatshme, pyje e rrugë. Maqedonasit panë një gjë të tëmerrshme në këtë vend: tre djem të rinj dhe tri çupa të reja të shtrirë të vdekur në tokë, bashkë me tre desh të zi, gjaku e trupat e të cilëve ishin përzier. Barbarët u kishin bërë fli perëndive të tyre sipas një besimi të shenjtë, për t'u dhënë guxim njerëzve të tyre që do luftonin; por një perëndim, hakmarrës për këtë krim, nuk u frymëzoi veçse dobësi në vend të forcës që pritnin"
Curtius Rufus
-----------------------------------------------------------------------------------
"...Kliti me ushtarët e tij kishte zënë dhe mbante malet rreth e rrotull qytetit, që ishin më të lartat dhe të pyllëzuara dendur, me qëllim që t'u binte nga të gjitha anët maqedonasve, në rast se këta do ta sulmonin qytetin; sa për Glaukinë, mbretin e taulantëve, ky akoma s'kishte ardhur këtu. Aleksandri, pra, po marshonte kundër qytetit; armiqtë atëherë bënë fli tre djem, tri vajza dhe tri desh të zinj dhe vendosën t'i presin maqedonasit e të përleshen me ta. Po me të filluar beteja, i lanë viset që kishin zënë, megjithëse të forta, dhe iknin aq shpejt se edhe kufomat e flive u gjetën të shtrira e të paprekura."
Arrianus
SERAFIM DILO
Anti Busavata
- Anëtar
- Aug 31, 2010
- Postime
- 9,363
- Pikët
- 48
Përgjigje e: Hundëzakët- Leshkuqët e Lekës së Madh
Shkrim i bukur Land.
Megjithate eshte e veshtire qe te gjitha fiset ilire ti perkisnin te njejtes etni,perveç faktit qe Iliria e asaj kohe supozon nje teritor shum te perhapur,kishte dhe luftera e emigrime.(mos harojme se lufterat sillnin shfarosje te popullsive ne pergjithesi e vrasjen e te gjithe meshkujve ne veçanti mbasi u sherbenin vetem femerat.)
Ishin fise o mbreteri te vogela.Vetem mbas ardhjes se Filipit filloi edhe ne Ballkan te kete mbreteri qe mund te krijonin nje "shtet",qe permblithte disa fise o zona.
Shkrim i bukur Land.
Megjithate eshte e veshtire qe te gjitha fiset ilire ti perkisnin te njejtes etni,perveç faktit qe Iliria e asaj kohe supozon nje teritor shum te perhapur,kishte dhe luftera e emigrime.(mos harojme se lufterat sillnin shfarosje te popullsive ne pergjithesi e vrasjen e te gjithe meshkujve ne veçanti mbasi u sherbenin vetem femerat.)
Ishin fise o mbreteri te vogela.Vetem mbas ardhjes se Filipit filloi edhe ne Ballkan te kete mbreteri qe mund te krijonin nje "shtet",qe permblithte disa fise o zona.
Përgjigje e: Hundëzakët- Leshkuqët e Lekës së Madh
http://www.amazon.co.uk/Dardic-Lang...=sr_1_2?s=books&ie=UTF8&qid=1328917168&sr=1-2
Dardic Languages, Including: Kashmiri Language, Khowar Language, Dameli, Kalash Language, Palula Language, Gawar-Bati Language, Shina Language,
Shqipja nuk u perket grupit te gjuheve dardike(dardic languages)
eshte e kote qe keta perpiqen te na bejne me zor pakistaneze....ne kulturen tone nuk ka qene asnjehere qe te ngujonim grate ne shtepine e menstruacioneve
nejse le te vazhdojne
kujtojne se i sherbejne atdheut ne kete menyre.
http://www.amazon.co.uk/Dardic-Lang...=sr_1_2?s=books&ie=UTF8&qid=1328917168&sr=1-2
Dardic Languages, Including: Kashmiri Language, Khowar Language, Dameli, Kalash Language, Palula Language, Gawar-Bati Language, Shina Language,
Shqipja nuk u perket grupit te gjuheve dardike(dardic languages)
eshte e kote qe keta perpiqen te na bejne me zor pakistaneze....ne kulturen tone nuk ka qene asnjehere qe te ngujonim grate ne shtepine e menstruacioneve
nejse le te vazhdojne
kujtojne se i sherbejne atdheut ne kete menyre.
Mano
V.I.P
- Anëtar
- Aug 8, 2011
- Postime
- 16,258
- Pikët
- 113
Përgjigje e: Hundëzakët- Leshkuqët e Lekës së Madh
Mjaft, me budallaleqe. Ke shfryr nje vrere qe nuk ka lidhje me kete tem hic fare. Asnji nuk po thote se Ne "jemi" Pakistaneze.
E dyta: une nuk thashe se Iliret dhe Maqedonasit nuk kan luftuar kurre me njeri tjetetrin. Edhe ky shkrim qe ke prure ketu nuk mund te perdoret si kunder-argument se Leka i Madhe nuk ka pas gjake Iliri ne venat e tije. Dhe se rradhet e ushtrise se tij Nuk paska patur Ilir. Kjo eshte Absurde. Po te qendrojm ne te njejten linje llogjike, ate here edhe Spartanet dhe Athinasit qe ishin hasem te betuar te njeritjetrin nuk duhet ti ishin "Grek" thjesht per arsyen se ata luftonin njeritjetrin. Megjithate une mendoj se Spartanet nuk kane qene "grek", por le ti qendrojm brenda kornizes se Interpretimit te Historise Klasike dhe ti quajm edhe "ATA" Greke ashtu sic eshte Propoganduar nga ky apo ai element. Sipas teje edhe Perandoret Ilire te Rromes, nuk duhet te ishin Ilir thjesht sepse Iliret Luftuan Rromaket dhe i rezistuan atyre me shume se gjithe te Tjeret, pervec Keltet e Veriut.
E Treta: Po merresh pak si shume me Nje "Amator" si Une, sic ke deklaruar disa postime me lart! Per mua edhe sikur te biesh ketu "Aleksandrin" dora vet dhe te mohoj lidhjen me Iliret nga goja e vet, e para sepse, ai mund te "Genjej" Ashtu sic Genjeu Filipi kur tha se Ai kishte lidhje me Heraklijte vetem per tu lejuar ne lojrat Olimpike. Kjo eshte perdorur nga Greket sote e 2300 per ta Helenizuar Aleksandrin. Pra Historia eshte e shkruajtur nga Ata qe ishin ne Fuqi! Dhe e dyte: Nuk e marr per baze si burim serioze thjesht se Paraqitet nga Ti. Per mua nuk vlen te Debatosh me me ty!!!!!!
Mjaft, me budallaleqe. Ke shfryr nje vrere qe nuk ka lidhje me kete tem hic fare. Asnji nuk po thote se Ne "jemi" Pakistaneze.
E dyta: une nuk thashe se Iliret dhe Maqedonasit nuk kan luftuar kurre me njeri tjetetrin. Edhe ky shkrim qe ke prure ketu nuk mund te perdoret si kunder-argument se Leka i Madhe nuk ka pas gjake Iliri ne venat e tije. Dhe se rradhet e ushtrise se tij Nuk paska patur Ilir. Kjo eshte Absurde. Po te qendrojm ne te njejten linje llogjike, ate here edhe Spartanet dhe Athinasit qe ishin hasem te betuar te njeritjetrin nuk duhet ti ishin "Grek" thjesht per arsyen se ata luftonin njeritjetrin. Megjithate une mendoj se Spartanet nuk kane qene "grek", por le ti qendrojm brenda kornizes se Interpretimit te Historise Klasike dhe ti quajm edhe "ATA" Greke ashtu sic eshte Propoganduar nga ky apo ai element. Sipas teje edhe Perandoret Ilire te Rromes, nuk duhet te ishin Ilir thjesht sepse Iliret Luftuan Rromaket dhe i rezistuan atyre me shume se gjithe te Tjeret, pervec Keltet e Veriut.
E Treta: Po merresh pak si shume me Nje "Amator" si Une, sic ke deklaruar disa postime me lart! Per mua edhe sikur te biesh ketu "Aleksandrin" dora vet dhe te mohoj lidhjen me Iliret nga goja e vet, e para sepse, ai mund te "Genjej" Ashtu sic Genjeu Filipi kur tha se Ai kishte lidhje me Heraklijte vetem per tu lejuar ne lojrat Olimpike. Kjo eshte perdorur nga Greket sote e 2300 per ta Helenizuar Aleksandrin. Pra Historia eshte e shkruajtur nga Ata qe ishin ne Fuqi! Dhe e dyte: Nuk e marr per baze si burim serioze thjesht se Paraqitet nga Ti. Per mua nuk vlen te Debatosh me me ty!!!!!!
Përgjigje e: Hundëzakët- Leshkuqët e Lekës së Madh
kjo me duket se tingllon me shum shqip :
http://youtu.be/gNeJNL_DAsA
kjo me duket se tingllon me shum shqip :
http://youtu.be/gNeJNL_DAsA