ANALIZA E GJUHES SHQIPE
Nga Louis Benlœw
FJALËT GREKE NË GJUHËN SHQIPE
Askush, me siguri, nuk do të dojë të mohojë marrëdhëniet intime që bashkojnë shqipen me gjuhën greke. Shqipja huazoi fjalë të panumërta dhe një sërë prapashtesash prej saj.
Duke i asimiluar të dyja, kjo nuk i ka shtrembëruar shumë dhe kuptojmë se mund t'i lejojmë vetes që, siç bëri studiuesi Kamarda (1), t'i konsiderojmë greqishten dhe shqipen si dy gjuhë motra, njëra prej të cilave do të kishte vetëm një edukim më të kujdesshëm. Fatkeqësisht, një shqyrtim i rreptë i pyetjes nuk duket se e justifikon këtë mënyrë të të parit. Kur shqiptarët duan të asimilojnë një fjalë greke, ata e bëjnë atë që bënë edhe gjermanët kur donin të përdornin fjalë frënge ose romake në përgjithësi: rrallë herë e heqin mbaresën; ata e konsiderojnë atë si duke bërë
pjesë e radikalit, pastaj shtojnë një fund shqip.
Ata morën prapashtesa nga grekët, për shembull, duke formuar fjalë si;
Kur thonë:
=ushqim i ëmbël=, hedhi sheqer;
= lagështi;
=thatësi, etj.
Një numër i caktuar emrash abstraktë të gjinisë femërore formohen në shqip duke përdorur sufiksat, të cilat, të shtuara me të njëjtin eksponent (që nuk është tjetër veçse artikulli postpozitiv)
Keshtu që nga;
= boukourè/ bukuroé = bëhët:
=bukuri=, me artikullimin; =《bukuria》;
Nga; =varfere= [pauvre], nxirret;
= varferi dhe varferia.
Bopp e krahason këtë sufiks me prapashtesën sanskrite < ja> (p.sh. mad'urjam= e ëmbël) dhe me afiksin e gjermanishtes së epërme të vjetër (p.sh. =<chalti>=(ftohtë),
=warmi= nxehtë,
=holt =lartësi), dhe ai e spjegon atë si, për shembull, shqip ;
= <xexia>= keqia, [neveri], mund të konsiderohet një formë e degjeneruar e greqishtes;
= xaxia=
E kaluara <έμα κα> është emri abstrakt që rrjedh nga mbiemrat dhe aglutini nuk ka asgjë për të zbërthyer me fundoren greke <a> ; <xaxia>,
Në të njëjtën mënyrë në latine:
=《femina》 i përgjigjet {femëne- s} shqipe, e cila bëhet =<femenea> ose shkurt; {fëmna}=femera kur shtojmë artikullin postpozitiv. ^a^.
Të dy fjalët, megjithëse tingëllojnë shumë të ngjashme, ato nuk janë aspak identike.
Bopp gjithashtu vuri në dukje përdorimin njëjës që shqiptarët i bënin solliseres në mbiemra si;
= velazerist= vllaznishtë/fraternal;
= njerë-ziśt =human,
=mikje-siśt= [amical] ose përdorimin e çuditshëm që iu bënin te panjohurve;
=《-tar 》në emra si :
=rrugë-tar =《yovageur》= =udhë- tar,
=lufte-taar= combatant, etj. *(D L)Si dhe <vajtē-tar> me shku dhe kthyer po te njejten ditë.
Duke shtuar kështu pas rrugës- <tar>; <mergim- tari>; ose prej latine si; <lucta>lukta= lufta; dhe <tar>, per; <lufte- tar>; [luftetarja] ata pretendonin se përcaktonin atë që kujdeset për gjënë e treguar nga radikali, atë [ai] që e përdor.
{ kurse ne femnore perfundin me <-terja> si tek ; [furr-terja] [furr-tarja] [shqip-tarja] [mergim-tarja. (Shtes, D.L)
Prandaj shqiptarët nuk e dinin kuptimin e këtyre mbaresave formuese; i zbatonin në mënyrë të ngathët, sepse ishin disi të huaja për ta dhe në fund të fundit ishin vetëm huazime të bëra nga idioma e një kombi fqinj dhe mik.
Si arritën shqiptarët të natyralizonin sa më shumë folje greke mes tyre?
T'u iu drejtua <aoristit>;
= I/i, kalon në; [-σα ] hoqën mbaresën finale《a》dhe nga kjo formë e gjymtuar bënë temën e një foljeje të tashme.
Është e nevojshme të lexohet tek Milklosich (1) lista e gjatë e fjalëve të formuara kështu; ka më shumë se njëqind e pesëdhjetë prej tyre nga:
=anakatos/nakatos;= (unë mbshtjelli );
=anankas = (unë forcoj)
=apikas = (unë sypozoj) (árová ), deri në;
= famás= çuditem.
Falë këtij modifikimi, format primitive greke ndonjëherë bëheshin plotësisht të panjohshme.
Metoda e hamendësimit per ta diktua se nga vjen folja; = =zepse/sepse=trimrohēm, vjen nga fjala greke;
=ζεύγω qe do thote;
=<nis>
= nisem= dhe nisem. Përgatitem për një udhëtim, të (έπίνητο, είνατο ει νεrs pas Varfhérése); vuajtje.
=θα αποχτώ; =απέντησx=pastaj ;
=απώτησα, =γιαῖς πάντ, Gjuha e mësuar i ka përvetësua foljet me origjinë të huaj në vend të kësaj forme përkulëse ia shtoi fjalëve që i ka huazuar nga turqishtja, për shembull;
= aratis= që do thonë (krijoj) nga turke ; <jaratmaq> e formuar si një fjalë greke;
=《ἀρατίζω》= arratis behet shqip, [i perndjekur]
nga një folje greke <ἀρατίζω>;
=varavariss= nga greke bëhët <barazoj>, permes turke;
= baraber=bëhët <barabartë>, shqip;
= lafős= <flas>, nga turke;
=laf= bisedio/ diskutim
=marasós/ marakos= sëmurem, nga sëmundja turqisht ;
=maraz;= sëmundje;
=sikletis= kam ra n' hall, merzitëm, (siklet ) vuajtje.
Mund të shtojmë;
= kaparos= i jap një depozitë, hua, shqip,
=kapara /kapar-is; <ljaros> (dial. toske), dhe <ljaroj> (gh.) =<i lyej> duart, flokët/ dhe =<leros>= <njollos>, (greqishtja e sotme= <λερώνω>, nga e lashta <ἀλαρῦναι > e shpjeguar nga Hesych: ῥυπάναι.
Megjithatë, ekziston një numër i madh fjalësh që nuk mund të gjurmohen me siguri në ndonjë rrënjë të njohur dhe që duket se i përkisnin, të paktën pjesërisht, gjuhës së lashtë të pellazgëve.
Duhet të kesh shumë imagjinatë ose të mos kesh turp nga çdo guxim për të identifikuar;
= <sjell>=, derguar, me greqishten ;
=ελίσσω;
=bota/ jet,=me; lule/ lulja
= λουλούδια=<louloúdia>
me zambak;
=gerua grua, me;
= γραῦς plaka; embelj ëmbël, me; hardhi
=ἅμπελος.
Këtë proces zoti de Rada e quan jo pa arsye "deformim.” A nuk shkon shumë largë z. Kamarda duke e vënë re se;
= σoχ = unë shoh, dhe; =σοφός =në të njëjtën linjë; δι= ē di, dhe ;
=δαίω; za= unë ha, =χαγγρε=do të haja dhe; =γραίνω; =vlâ /vëllai, nga sanskritishtja;
=bhrâtar, gr.
=φράτωρ; γοστάρ= unë mbjelli dhe;
=βλαστάνω; =gjielπανε= =gjilpërë, dhe βέλος;= =μαρρe= marr, dhe;
= μάρπτω; βράζε= unë i zbrazi, dhe;
= ἐράω, Fεράω? =unë jam këtu, po ju sjelli ?!
Kush mund të përcaktojë se çfarë shkalle besueshmërie kanë keto lidhje të tilla sipas Kamardes?
Megjithatë, Bopp duket se është afër së vërtetës në pohimin se shqipja ka pasur kontakt me gjuhën primitive të arianëve.
Të paktën emri i numrit =γjαστε ; gjashtë
=6 [gjashtë] mund të shpjegohet vetëm me sanskrishte;
= 6= śaś /
=shash, dhe më mirë akoma nga ajo e ruajtur nga Zend: =csvas.
Na habit ngjashmëria që paraqet shqipja me fhalen <ashti> [os. fr] (shumës. =ashtëna-të) popullore ēshtnat/ me sanskritishten [ashti] (shum. [ashtani].
Kështu krahasohet shumë mirë;
=nate-a/ shqipe me;
=nata me;
=naktis / në lituanisht dhe; sanskritisht ;
=naktam= netēt në shqip.
Bopp e gjeti emrin <nate> në ndajfoljen shqipe <sonte>, që do të thotë [hac nocte] nga gjermane e mesme e lartë, për ;
=hi-naht;
Ai njohu në <s-të> e kësaj ndajfolje përemrin e lashtë <sa>, praninë e të cilit e vë në dukje edhe në dy ndajfolje të tjera:
<sot> =sot, dhe
=sivjet= këtë vit.
=(σῆτες) në greke.
======================
