GREQIA PARA GREKËVE
STUDIM GJUHËSOR DHE ETNOGRAFIK
PELASGET, LELEGET, SEMITET & JONIANET
NGA LOUIS BENLŒW
Dekan i Fakultetit të Letërsisë së Dijonit
PARIS, Quai Voltaire, 25 1877
=======================
PARATHËNIE viti 1877
Për shumë vite kisha besuar se njihja në një numër të caktuar emrash gjeografikë dhe historikë ose prehistorikë nga Greqia e lashtë tregues të një popullsie primitive para helenëve.
Teksa po kaloja një ditë fjalorin, shumë të paplotë, që Xylander i shtoi gramatikës së tij shqipe dhe supozimet e mia fituan, në sytë e mi, njëfarë shkalle besueshmërie, për të mos thënë aspak.
Shqipja si dukej kishte disa emra të përveçëm, ndryshe të pashpjegueshëm, si Malea, Pylos, Andania, Olympus.
Fatkeqësisht për të më ndriçuar më tej, përveç Xylander-it, kisha vetëm traktatin për shqipen nga Bopp, mjeshtri im i shquar, të cilin ai ma kishte dhënë në vitin 1859, kur shkova ta shoh për herë të fundit në Berlin.
Ky traktat nuk mund të ishte i dobishëm për mua menjëherë, por u përqendrova te vepra e ndërgjegjshme, mjeshtërore e Hahn-it, ku gjejmë së bashku gjithçka që dimë për të shkuarën dhe të tashmen e shqiptarëve, plus një gramatikë mjaft të plotë për pjesë të caktuara dhe një leksik të bërë me shumë më tepër kujdes se ai i Xylander-it.
Veprën e Hahn-it e pashë për herë të parë në vitin 1873 në bibliotekën në Kasel (Hesse Zgjedhore).
Që atëherë kam dërguar për të, si dhe veprën e bukur të z. Miklosich për shqipen, e cila kryesonte gjithë frymën e mendjemadhësisë kritike që nderon shekullin tonë.
Shpejt kuptova se gjurmët që mendoja se kisha zbuluar tashmë e kishin ndjekur të tjerë përveç meje. Fatmirësisht ajo nuk ishte ndjekur shumë larg. Më lanë të kërkoja e të gjeja.
Mezi prisja t'u bëja të njohura mjeshtrave të shkencës disa nga rezultatet e arritura.
Zoti Egger, me të cilin fola për herë të parë, ishte i mendimit se mund të ishte e dobishme t'i nënshtroheshin gjykimit të Akademisë.
Ai nuk më refuzoi këshillën e tij, në të njëjtën kohë kur më hapi thesaret e bibliotekës së tij të pasur. Informacione të vlefshme më dhanë edhe MM. të Longperierit, Deremburgut dhe Ernest Desjardins.
Dy leximet që u autorizova të bëja në Akademi tërhoqën vëmendjen e albanofilëve në Itali.
Një zonjë e madhe, emri i së cilës njihet me nder në shkëlqimin tonë letrar dhe origjina shqiptare e së cilës është më e shquar, më bëri nderin të hyja në korrespondencë me mua, të më huazonte njohuritë e erudicionit të saj puna e bashkatdhetarëve të tij me banim në Itali për çështje që më interesonin.
- Këshilla, informacione, botime filologjike dhe historike, broshura të të gjitha llojeve, Dora d'Istria m'i dërgoi me dashamirësi të rrallë dhe me mosinteresimin më delikat. Kështu munda të njihem me gramatologjinë shqipe të Demetrio Kamardës, me gramatikën e De Radës dhe me shkrimet e Vincenzo Dorsës.
Ndjej nevojën të falënderoj publikisht Princeshë-n e hirshme dhe bashkëpunëtorët e saj të ditur për ndihmën e tyre dashamirëse dhe të zellshme.
Duke shfletuar faqet në vijim, ata do të kuptojnë, shpresoj, se i kam lexuar veprat e tyre dhe se kam ditur t'i shfrytëzoj mirë.
Kur fillova punën time, mendova se po merresha thjesht me një çështje të gjuhësisë dhe etnografisë; E gjej veten duke prekur në një
pyetje te gjallë, madje emocionuese, për një çështje kombëtare.
Dhe çfarë kombësie !
Më e vjetra në kontinentin tonë me atë të baskëve.
Europa, nëpërmjet bazave të saj kryesore diplomatike, duket se dëshiron të përbëjë sot një gjykatë të përhershme të drejtësisë ndërkombëtare.
Është momenti për të trashëguarit e historisë, për të harruarit e familjes së madhe evropiane, të bëjnë të ditur ankesat e tyre, të ngrenë pretendimet e tyre për interesin, për mirënjohjen edhe të popujve të qytetëruar.
Me gjithë qëndresën heroike të Skënderbeut, gjysmëhëna bëri një goditje të thellë në klanet shqiptare. Shumë prej tyre sot janë myslimanë. Megjithatë, admironi forcën e gjakut që triumfon edhe mbi urrejtjen fetare dhe u mëson tolerancë të gjithë anëtarëve të së njëjtës racë:
Bashkoni të krishterët dhe muhamedanët, kërkoni lirinë...!
Pastaj, kur osmanët janë jashtë, festoni Pashkët ose festoni Ba jram (1).
Këta shqiptarë të mjerë që derdhën gjakun më të pastër për emancipimin e Greqisë dhe që do të kishin pranuar me dëshirë të ishin grekë, po ti kishin lejuar!
Të paktën le t'u japim atyre shpresë!
Çdo gjë në vendin e tyre që ka zemër dhe inteligjencë e zmbraps pushtuesin turk.
PARATHËNIE PËR LEXUESIN
Faqet që do të lexojmë synojnë të ndjekin një libër të botuar nga unë dy vjet më parë, me titull: 《Greqia para grekëve》 bazuar në pasazhe të marra nga historianët dhe gjeografët e lashtë, unë kisha grupuar elementët e një qytetërimi të mëparshëm të helenëve, një qytetërim emrat e duhur të vendeve, lumenjve dhe maleve, legjendat dhe traditat e lashta të të cilit duket se kanë ruajtur gjurmët, megjithëse gjysmë- fshihet. Besoj se kam arritur, me ndihmën e gjuhësisë, të krijoj, në mos identitetin e
Pellazgëve të vjetër me shqiptarët e lashtë sot, të paktën gjasat ekstreme të këtij fakti të konsiderueshëm: që paraardhësit e skipetarëve zinin një vend të madh ndër banorët e parë të gadishullit Ballkanik.
Ky rezultat, i cili gjithsesi nuk është aspak i tepruar apo edhe befasues, nëse mendojmë për situatën e ngjashme të Bretonëve në Francë dhe Angli dhe baskëve në Spanjë, nuk u mirëprit nga të gjithë me të njëjtin favor.
Unë jam i përgatitur të përfitoj nga çdo kritikë serioze; por besoj se kam të drejtë të mos kem parasysh gjykimet e bazuara, jo në arsye, por në keqdashje të kotë.
Atëherë duhet të dëshpërohemi kur mundohemi për ti bindur njerëzit që nuk pranojnë asgjë në historinë e kohëve të lashta, përveçse në bazë të teksteve të lashta ose mbishkrimeve që datojnë nga shekulli IX- të ose X-të para Krishtit.
Mjerisht !
Shqiptarët u përmendën për herë të parë vetëm në shekullin e XI- të pas Krishtit dhe traditat e tyre kombëtare duket se kanë filluar vetëm me Skënder-Begun.
Pa e lënë veten të trembem nga kritikët në sytë e të cilëve shkenca krahasuese e gjuhëve nuk do të ishte gjë tjetër veçse një përmbledhje hamendjesh, por edhe pa u bërë shumë i sigurt nga vlerësime të bazuara si
vëzhgime që mund të duken interesante - ngulmova në kërkimin tim, duke marrë si temë, këtë herë, gramatikën dhe fjalorin e gjuhes Skipé.
Ky hulumtim ka konfirmuar idetë e shprehura nga unë gjatë librit të cituar më sipër dhe më autorizon, mendoj, të formuloj përfundimet e mëposhtme:
1º Shqipja nuk është gjuhë indo-evropiane në kuptimin e ngushtë dhe të fjalës.
2° Forma dhe shprehje të veçanta në vetvete, por specifike për idiomën e shqipes, duke u gjetur si të humbur në bullgarisht, rumanisht, në disa dialekte italiane dhe neogreke, gjuha shkipe duhet të jetë folur në të gjitha vendet ku kan mbetur gjurmët e kalimit të tij, dhe ka shumë gjasa që këta shkopinjtë të jenë vendosur aty që në lashtësi.
Në një seri leximesh që u zhvilluan në fillim të verës së vitit 1878, unë munda t'ia komunikoja këto përfundime Akademisë së Mbishkrimeve dhe Belles Lettres.
Unë u përpoqa t'i vërtetoj ato duke shpjeguar, duke përdorur shqip, disa emra të përveçëm pellazgjikë (emra perëndish, lokalitetesh, malesh etj.)
Z. Kamarda miratoi alfabetin e Hahnit duke bërë disa modifikime.
Shqiptarët e veriut, përkundrazi, gegët, që përqafuan fenë katolike, e morën alfabetin latin nga priftërinjtë e tyre; dhe është ky alfabet që përdoret në të njëjtën mënyrë në kolonitë shqiptare të Italisë dhe Sicilisë.
Zoti de Rada, poeti kombëtar i skipétarëve të sotëm, dhe i biri i tij Giuseppe, e shkruajnë gjuhën e tyre me shkronja latine të cilave u shtuan disa shkronja greke duke ia përshtatur drejtshkrimin shqiptimit italian.
Gjithsesi, na duket se ata nuk ia kanë dalë ende, më shumë se sa dijetari Hahn, të vendosin një rregull të pandryshueshëm për rregullimin e drejtshkrimit.
Z. de Rada shpesh i shkruan të njëjtat fjalë ndryshe.
Fjalori i Hahn-it është gjithashtu i pamjaftueshëm për tekstet e botuara nga ai vetë, fjalët nuk paraqesin gjithmonë forma identike në këto dhe në atë.
Zoti Miklosich, pa dyshim, përdor një metodë vërtet shkencore dhe do të ishte e dëshirueshme që alfabeti i propozuar prej tij të futej tani e tutje në të gjitha veprat që janë dhe do të shtypen në shqip.
Por duke pritur që kjo të ndodhë, ky autor mori masën e riprodhimit të trajtave të fjalëve shqipe siç i gjente ndër shkrimtarë, duke u kujdesur që të shtonte rregullisht emrat e këtyre të fundit.
Ky është sistemi me të cilin jam përshtatur duke hequr citatet, megjithatë, nga frika e shumëfishimit të vështirësive në shtypjen e një libri tashmë shumë të mbushur me fjalë të huaja.
Gramatika e gjuhës shqipe paraqet të njëjtën paqëndrueshmëri si drejtshkrimi i saj: deklinezioni, konzhugimi, ndërtimi dhe fonetika mbi të gjitha japin njëqind shembuj.
Pa hyrë shumë në detaje, nevojat e punës sime më shtyu për të tërhequr vëmendjen e filologëve për dallimet më të konsiderueshme dialektore.
Mbetet ende për t'u bërë një gramatikë e plotë e gjuhës shkipe.
Hahn hodhi themelet; por ai i qëndroi shumë afër idiomës toske.
Giuseppe di Rada, i cili, siç na thotë vetë ai, i përket nga lidhjet e gjakut të dy degëve kryesore që përbëjnë kombësinë shqiptare (pasi vjen nga baba tosk dhe nëna gege), mund të konsultohet me besim të plotë kur bëhet fjalë për përcaktimin e përdorimit te fjalve.
Fatkeqësisht puna e tij e çmuar është shumë e shkurtër dhe disi ende e papërpunuar në disa nga pjesët e tij më të rëndësishme.
Z. Dozon na ka bërë shërbimin shumë serioz për të na njohur me disa veçori të sintaksës shqipe.
Por pak gjuhëtarë do t'ju miratojnë, kam frikë, se keni përkthyer vazhdimisht me diftongun e madh [a] (frëngjishtja kishte) [e]-në e shkurtër, gati gjysmë të heshtur të shqiptarëve.
Do të ishte vërtet e dëshirueshme që Dora d'Istria, e cila është e rrethuar nga nderimi dhe dashuria entuziaste e të gjithë skipetarëve, t'u bënte një thirrje patriotike albanofilëve të të gjitha vendeve, në mënyrë që ata të mund të mblidheshin në këshill, nën presidencën e saj të hirshme ku ata ranë dakord që më në fund të rregullonin drejtshkrimin, gramatikën dhe fjalorin e gjuhës së tyre kombëtare, të rregullonin përfundimisht tekstet e këngëve të tyre të lashta, si dhe poetët e tyre modernë.
Si mund të mos arrihej një rezultat i tillë nga bashkëpunimi i burrave aq të shquar sa De Rada babë e bir, të cilët zotërojnë dhe shkruajnë në mënyrë të admirueshme gjuhën e të parëve të tyre; atë zotin Kamarda, gjuhëtarin e ditur që në një vepër plot erudicion e krahasoi shqipen me idiomat indoevropiane dhe në veçanti me greqishten e vjetër; që zoti Konsulli Dozon i cili, duke pasur rastin te jetonte prej vitesh mes shqiptarëve, përfundoi duke e folur rrjedhshëm gjuhën shqipe dhe që u stërvit nën drejtimin e zotit Kristoforidis, tek i cili sheh shqipen më të thellë të kohës sonë; më në fund që zoti Miklosjiç, me kaq të drejtë është i famshëm për punën e tij të shkëlqyer mbi idiomat sllave, për depërtimin dhe sigurinë e kritikës së tij, për të cilën kërkimet e tij mbi shqipen janë një tjetër dëshmi e shkëlqyer ?
Sa i lumtur do të isha të bashkohesha me këtë grup të shquar, më pak për të kontribuar në punën e tij sesa për të përfituar nga iluminizmi i tij dhe për ta ndarë atë <pro virili parte> me gjuhëtarët francezë?
Asnjëherë nuk do të kishte qenë më i volitshëm një takim i krerëve letrarë e shkencorë të Shqipërisë se sa në këtë moment.
Do të përkonte me hapat energjikë që vendi po përpiqet të pretendojë pavarësinë e tij ose të paktën një autonomi të caktuar nën suzerenitetin e sulltanit.
Ashtu si Serbia sllave dhe Bullgaria dhe Rumania Latine, Shqipëria pretendon të drejtën jo vetëm të flasë gjuhën e saj dhe të ndjekë zakonet e saj, por të administrohet dhe qeveriset nga fëmijët e saj; e drejta më në fund për të
jetuar jetën tuaj kombëtare!
Është një e drejtë e pakontestueshme, e shenjtë, të cilës do të ishte e padrejtë t'ia mohonim.
Skipétarët janë sigurisht banorët më të vjetër të tokës që ata zënë.
Ata kanë meritën e tyre, në sytë e Evropës së Krishterë, qëndresën heroike që kreu i tyre Skënder-Beu kundërshtoi përparimin e gjysmëhënës, pastaj pjesën e lavdishme që morën në emancipimin e Greqisë.
A nuk duhet që qyteti të ketë njëfarë respekti për fqinjët e tij që i kanë bërë shërbime kaq të rëndësishme dhe a nuk duhet të ndalojë mosmarrëveshjet me ta për copëza territori ku shumica e banorëve nuk i përkasin racës helene?
Nëpërmjet moralit të saj më të sjellshëm, përmes qytetërimit të saj superior, asaj do t'i duhet të përpiqet të ushtrojë një ndikim të butë dhe të mirë mbi motrën e saj më të madhe, më pak të favorizuar nga fati; për ta tërhequr atë tek ajo me praktika të mira; për ta çuar përfundimisht në shtigjet e një politike të përbashkët po aq të dobishme për të dy.
Kush e di nëse një ditë, kur ambicia e tepruar ka lënë vendin midis grekëve për një vlerësim më të drejtë të mjeteve me të cilat ata mund të sigurojnë një të ardhme të lavdishme, Shqipëria nuk do të kërkojë spontanisht një aleancë apo edhe një takim që ajo do ta shtynte nëse ne do të donim t'ia impononim ?
A duhet ti themi të gjitha mendimet tona?
Ne kemi besim në urtësinë e fuqive të mëdha, të cilat, përmes Traktatit të Berlinit, e sollën çështjen Lindore në një fazë qetësimi, ku, të paktën shpresojmë, do të jenë në gjendje ta ruajnë atë.
Ata sigurisht do të marrin parasysh edhe kërkesat e popullatave të varfëra por të guximshme, të cilat, të bashkuar me lidhjet e gjakut, gjuhës dhe zakoneve të lashta, synojnë vetëm t'i ruajnë këto lidhje, më së shumti t'i forcojnë ato, për të mos rënë pre tek fqinjët e paskrupull që kërkojnë zgjerime të pajustifikueshme.
Louis BENLŒW
Passy-Paris, 15 gusht 1879.
www.facebook.com
