Mrekullitë e evolucionit

[Hylltar]

Sipas një raporti nga Trinity College Dublin, Denisovanët... një degë misterioze e njerëzve të lashtë të njohur kryesisht nga disa fosile... u kryqëzuan me paraardhësit tanë disa herë. Këto ndërveprime lanë gjurmë të fuqishme gjenetike që vazhdojnë te njerëzit edhe sot. Tipare si mbijetesa në lartësi të mëdha te tibetianët, rezistenca ndaj të ftohtit te inuitët dhe imuniteti i përmirësuar në të gjitha popullatat, rrjedhin nga këto gjene denisovane.

Ky zbulim ka rëndësi sepse ndryshon mënyrën se si e shohim origjinën tonë. Në vend të një vije të drejtë, prejardhja jonë është një rrjetë e endur me kontribute nga të afërm të ndryshëm dhe enigmatikë. Edhe pse denisovanët mbeten si fantazma në të dhënat fosile, trashëgimia e tyre jeton në tiparet që na përcaktojnë.
- nga Elisha Mathew

 

[Hylltar]

Një gjen ka disa qindra deri në më shumë se 2 milionë palë bazike

Një kromozom ka qindra deri në mijëra gjene. Te njeriu ky numër sillet në 20 mijë deri 22 mijë.

ADN-ja e një gjallese mund të ketë nga një kromozom të vetëm (te meshkujt e disa thneglave) e deri në 16 mijë kromozome te një lloj protozoarësh. Sidoqoftë shumica e bimëve dhe kafshëve kanë një numër kromozomesh nga 4 deri në afro 500.

 

[Hylltar]

Kanë ndodhur pesë zhdukje në masë të qenieve të gjalla në rruzullin tokësor

ZHDUKJA E ORDOVICIANIT TË VONË para 445 milionë vjetësh - Janë zhdukur 85% e llojeve (specieve) ekzistuese në tokë, kryesisht kafshë deti si guaska, korale, kurrizorë primitivë, gjemborë, trilobitë.

ZHDUKJA E DEVONIANIT TË VONË 372-359 milionë vjet më parë - Janë zhdukur së paku 70% e llojeve, peshq primitivë, trilobitë, butakë, korale, etj. Zhdukja është shkaktuar nga rrjedhja e materieve ushqyese përmes lumenjve në oqeane, të cilat kanë shkaktuar lulëzimin e algave, dhe më pas kjo tepricë algash kalbet, e për pasojë kanë shpenzuar oksigjenin, duke çuar në vdekje gjallesat tjera.

ZHDUKJA E PERMIAN-TRIASIKUT 252 milionë vjet më parë - janë zhdukur 81% e llojeve detare dhe 70% e llojeve tokësore. Trilobitët zhduken që të gjithë, përfundimisht. Në këtë ngjarje mori fund dominimi i sinapsidëve (para-gjitarë), të cilët më parë kishin qenë zotërues të planetit. Kushtet e reja ishin të një rast zhvillimi për arkosaurët

ZHDUKJA E TRIASIK-JURASIKUT 201 milionë vjet më parë - shënon kalimin nga Triasiku në Jurasik. U zhdukën 75% e llojeve të gjalla, nga të cilat therapsidë, ujëtokësorë gjigantë, si dhe shumica e arkosaurëve, me përjashtim të linjës së dinosaurëve të cilët tani fillojnë dominimin e planetit gradualisht.

ZHDUKJA E KRETAKUT-PALEOGJENIT 66 milionë vjet më parë - U shkaktuar nga një asteroid që zhduku 75% të llojeve të gjalla, në veçanti dinosaurët (me përjashtim të parashpendorit dhe krokodilëve), ndërsa në etëra, zvarranikët e detit, amonitët, dhe një pjesë e madhe e kafshëve sesile. Këtu e tutje zhvillohen shpezët dhe gjitarët e si klasë të veçante brenda tipit të kurrizorëve.

Ka ndodhur dhe dy zhdukje tjera, si pasojë e aktivitetit njerëzor:

ZHDUKJA E MEGAFAUNËS NË PLESITOCEN 50-10 mijë vjet më parë - si pasojë e gjuetisë njerëzore, me ç'rast janë zhdukur mamuthët, rinoqerontët leshtorë, luajt e shpellave, hienat e shpellave, maca dhëmbëshpatë etj. Këtu mund të përfshihet edhe zhdukja e llojeve njerëzore si homo erektusët, denisovanët, neandertalët, etj.

ZHDUKJA E HOLOCENIT e ditëve të sotme, si pasojë aktivitetit njerëzor. Për dallim nga zhdukja e Pleistocenit, kjo tani është zhdukej masive sikur ato pesë të parat. Sipas një studimi të vitit 2023 nga viti 1500 e gjer tani janë zhdukur 73 gjini kafshësh, të cilat në mungesë të njeriut, do të duhej të zhdukeshin për 18 mijë vjet.

 

[Hylltar]

Pizhimuzhi që funksionon si bimë

Pizhimuzhi i gjelbër i detit Elysia chlorotica, përdor klorofilin që e hanë nga algat, për të kryer procesin e fotosintezës brenda trupit të vet. Në këtë rast pizhimuzhi ka rrëmbyer ca gjene, të algës apo kloroplastit duke i futur në gjenomin e vet.

Eastern Emerald Elysia Steals Genes from Algae to Live Like Plant | Sci.News

A new study provides the first evidence that the chromosomes of the Eastern emerald elysia (Elysia chlorotica) have genes that come from algae it eats.

www.sci.news

 

[Hylltar]

Nuk është çështje që të prodhojë më shumë por në pak hapsirë terren të kesh ushqimin që nevojitet.
Me sa kam lexuar kohë përpara planeti ynë mund të ushqejë deri në 26 miliardë banorë...nuk di nëse ka ndryshuar me kohën

Besoj se kjo i ka të dhënat zyrtare, ndonëse nuk e verifikova. Thotë që në Holandë prodhimi shkon në 20 ton për akër, duke e ditur që akra ka 40 ari, i bie 50 tonë për hektar. Momentalisht rendimentet në Kosovë shkojnë 3-6 tonë për hektar. Pra ka afro 10 herë dallim! Përfytyro, çfarë prodhimtarie mund të arrihet, kur bëhet ajo që kam thënë më herët "punë me një kujdes më të madh"!

 

[Hylltar]

MATJA E VJETËRSISË SË OBJEKTEVE PËRMES SHKALLËS SË ZBËRTHIMIT RADIOAKTIV

Këto metoda shfrytëzojnë faktin se izotopet radioaktive zbërthehen me një shkallë të njohur dhe konstante, duke u shndërruar në izotope të qëndrueshme. Duke matur raportin e izotopit prind radioaktiv me izotopin bijë të qëndrueshëm, ose sasinë e izotopit prind të mbetur, mund të përcaktohet koha që ka kaluar që nga formimi i objektit ose ngjarja që ka "rivendosur" orën gjeologjike të tij.


Metodat kryesore për matjen e vjetërsisë së objekteve me anë të shkallës së zbërthimit radioaktiv janë:

Datimi me Karbon-14 (Radiokarboni)​

Kjo është ndoshta metoda më e njohur dhe përdoret gjerësisht për datimin e materialeve organike. Karboni-14 (14C) është një izotop radioaktiv i karbonit me një gjysmë-jetë prej rreth 5,730 vjetësh. Ai prodhohet vazhdimisht në atmosferën e sipërme nga ndërveprimi i rrezeve kozmike me azotin. Bimët thithin 14C gjatë fotosintezës, dhe kafshët e marrin atë duke ngrënë bimë ose kafshë të tjera. Kështu, të gjitha organizmat e gjallë kanë një raport të qëndrueshëm 14C/12C që është i ngjashëm me atë të atmosferës. Kur një organizëm vdes, ai ndalon së shkëmbyeri karbon me mjedisin, dhe sasia e 14C në të fillon të zvogëlohet për shkak të zbërthimit radioaktiv. Duke matur raportin e 14C të mbetur në një mostër dhe duke e krahasuar atë me raportin fillestar, mund të përcaktohet koha që ka kaluar që nga vdekja e organizmit. Kjo metodë është efektive për datimin e objekteve deri në rreth 50,000 deri në 60,000 vjet më parë.

Datimi me Kalium-Argon (K-Ar)​

Kjo metodë përdoret për të datuar shkëmbinj vullkanikë dhe minerale. Izotopi radioaktiv Kalium-40 (40K) zbërthehet në Argon-40 (40Ar) me një gjysmë-jetë shumë të gjatë prej 1.25 miliardë vjetësh. Kur shkëmbinjtë vullkanikë formohen dhe ftohen, argoni i gaztë i bllokuar në shkëmb mund të shpëtojë. Pas ftohjes, çdo 40Ar i prodhuar nga zbërthimi i 40K mbetet i bllokuar brenda strukturës kristalore të shkëmbit. Duke matur sasinë e 40K dhe 40Ar në një mostër shkëmbi, mund të llogaritet mosha e shkëmbit. Kjo metodë është e përshtatshme për datimin e ngjarjeve gjeologjike që datojnë nga disa mijëra vjet deri në miliarda vjet më parë.

Datimi me Uran-Plumb (U-Pb)​

Kjo është një nga metodat më të besueshme dhe më të përdorura për datimin e shkëmbinjve më të vjetër, duke përfshirë shkëmbinjtë më të vjetër të Tokës. Ajo bazohet në dy zinxhirë zbërthimi radioaktiv:

• Uran-238 (238U) zbërthehet në Plumb-206 (206Pb) me një gjysmë-jetë prej 4.47 miliardë vjetësh.
• Uran-235 (235U) zbërthehet në Plumb-207 (207Pb) me një gjysmë-jetë prej 704 milionë vjetësh. Për shkak se këto dy zinxhirë zbërthimi ndodhin paralelisht, matja e raporteve të të dy izotopeve të plumbit (dhe izotopeve të uranit) siguron një kontroll të brendshëm dhe rrit saktësinë e datimit. Kjo metodë është veçanërisht e dobishme për datimin e mineraleve si zirkoni, i cili përfshin uranin por përjashton plumbin gjatë formimit të tij, duke e bërë çdo plumb të gjetur në të një produkt të zbërthimit radioaktiv.

Datimi me Rubidium-Stroncium (Rb-Sr)​

Kjo metodë përdoret për të datuar shkëmbinj magmatikë dhe metamorfikë. Rubidium-87 (87Rb) zbërthehet në Stroncium-87 (87Sr) me një gjysmë-jetë prej 48.8 miliardë vjetësh. Kjo gjysmë-jetë jashtëzakonisht e gjatë e bën atë të përshtatshme për datimin e shkëmbinjve shumë të vjetër. Metoda kërkon matjen e raporteve të izotopeve të stronciumit (87Sr/86Sr) dhe rubidiumit (87Rb/86Sr) në disa minerale brenda të njëjtit shkëmb. Këto të dhëna më pas vendosen në një grafik izokron, nga pjerrësia e të cilit mund të përcaktohet mosha e shkëmbit.

Datimi me Samarium-Neodim (Sm-Nd)​

Kjo metodë përdoret gjithashtu për datimin e shkëmbinjve magmatikë dhe metamorfikë, veçanërisht ata që janë të vjetër dhe kanë pësuar ndryshime. Samarium-147 (147Sm) zbërthehet në Neodim-143 (143Nd) me një gjysmë-jetë prej 106 miliardë vjetësh. Kjo metodë është veçanërisht e dobishme sepse sistemi Sm-Nd është më pak i ndjeshëm ndaj ndryshimeve metamorfike sesa sistemi Rb-Sr, duke e bërë atë një mjet të vlefshëm për të kuptuar historinë e shkëmbinjve të vjetër.

Datimi me Termolumineshencë (TL) dhe Lumineshencë Optikisht e Stimuluar (OSL)​

Këto metoda nuk bazohen drejtpërdrejt në gjysmë-jetën e izotopeve radioaktive, por përdorin efektet e rrezatimit radioaktiv të mjedisit. Ato masin energjinë e akumuluar në minerale (si kuarci dhe feldspati) nga rrezatimi natyror radioaktiv (nga U, Th, K dhe rrezet kozmike) që nga ngjarja e fundit e "rivendosjes" (p.sh., nxehja ose ekspozimi ndaj dritës së diellit). Kur mineralet nxehen (në TL) ose ekspozohen ndaj dritës (në OSL), energjia e akumuluar lëshohet si dritë, intensiteti i së cilës është proporcional me sasinë e rrezatimit të akumuluar dhe, rrjedhimisht, me kohën që ka kaluar që nga ngjarja e fundit e rivendosjes. Këto metoda përdoren për datimin e qeramikës, gurëve të djegur, sedimenteve dhe objekteve arkeologjike deri në disa qindra mijëra vjet më parë.

Datimi me Fision-Gjurmë (Fission Track Dating)​

Kjo metodë bazohet në gjurmët e dëmtimit të lëna nga zbërthimi spontan i Uranit-238 (238U) në minerale. Kur 238U zbërthehet spontanisht, ai lë pas gjurmë mikroskopike të quajtura "gjurmë fisioni". Numri i këtyre gjurmëve është proporcional me sasinë e 238U dhe kohën që ka kaluar që nga formimi i mineralit ose ngjarja e fundit e nxehjes që ka fshirë gjurmët e mëparshme. Duke numëruar gjurmët e fisionit dhe duke matur sasinë e 238U në mostër, mund të përcaktohet mosha e saj. Kjo metodë është e dobishme për datimin e mineraleve si zirkoni, apatiti dhe muskoviti, dhe mund të përdoret për objekte që datojnë nga disa mijëra vjet deri në miliarda vjet më parë.

Zgjedhja e metodës së duhur varet nga lloji i materialit që do të datohet, mosha e pritshme e objektit dhe saktësia e kërkuar. Të gjitha këto metoda kërkojnë pajisje të specializuara dhe ekspertizë për të siguruar rezultate të sakta.

 

[Hylltar]

Të gjitha gjallesat që ekzistojnë por edhe ato imagjinare e kanë ADN-në e vet

ADN-ja është posi një gjuhë kompjuterike, nëse në 'background' ndërrojmë disa shifra apo komanda, atëherë në pamjen që shohim është ndërruar plotësisht vebsajti. Ashtu është edhe ADN-ja.

Le ta ilustrojmë ndryshe: nëse me mjetet e duhura radhit molekulat e ADN-së ACTG dhe këtë e përsërit pesëqind herë, atëherë do të kesh një ADN me 2000 molekula. Kjo ADN, mbase, do të të jap një gjallesë të caktuar. Tani ne nuk e dimë se si do të dukej kjo gjallesë kaq e thjeshtë me vetëm 2000 palë bazike. Sidoqoftë kurdo që ta krijosh këtë ADN ajo do të nxjerrë po të njëjtën gjallesë. Supozojmë se kthehesh me makinë kohe në periudhën e dinosaurëve dhe me mjetet që ke marrë me vete ke krijuar këtë ADN ajo do të të japë sërish po të njëjtën gjallesë.

Le të bëjmë krahasim me tabelën periodike të elementeve. Shkencëtarët edhe para se të njihnin të gjitha elementet, e dinin saktësisht kur një vend në tabelën periodike ishte i zbrazët dhe aty pritej të zbulohej një element i ri. Madje shpesh ia linin emrin elementit para se ai të zbulohej. Kjo ndodh sepse secili element ka numër të caktuar protonesh. Atomi me 43 protone gjithmonë është teknecium, me dy protone gjithmonë është helium, me 6 protone gjithmonë është karbon, pavarësisht në cilën kohë apo në cilin planet gjendesh etj.

Në të njëjtën mënyrë është radhitja e ADN-së ajo që jep një organizëm me veti të caktuara, dhe e njëjta ADN gjithmonë do të jep saktësisht të njëjtën specie. Por ngjashëm sikur me elementet e pazbuluara në të kaluarën, që zbulimi i tyre parashihej, ashtu edhe mund të themi edhe për gjallesat se jo vetëm ato që ekzistojnë por edhe ato që nuk ekzistojnë, teorikisht e kanë ADN-në e vet! Thjesht ne nuk e dimë se cila është radhitja e tyre.

Kështu teorikisht ka ADN të vervollfit, vampirit, dragonit, pegazit, por edhe të njeriut me ngjyrën e irisit të kuqe etj.

 

[Sulejman]

Ska evolucion.Po shyqyr qe ju beri zoti njerez e sju beri bretkosa thuaj

 

[Hylltar]

Ska evolucion.Po shyqyr qe ju beri zoti njerez e sju beri bretkosa thuaj

Juve ju ka ba më zi se bretkosa. Ju që flisni s'ia keni idenë as çka është evolucioni. Evolucioni krijon edhe bretkosën, edhe njeriun, por edhe budallain si puna jote.

Po ik o qyrrash, mos u përziej në tema që s'i takojnë nivelit tënd si dëgjues i ligjëratave të hoxhës që është edhe më idiot se ti!

 

[Hylltar]

Koha e insekteve gjigante, e njohur kryesisht si Periudha Karbonifere, filloi rreth 359 milionë vjet më parë dhe përfundoi rreth 299 milionë vjet më parë. Kjo periudhë shënoi kulmin e insekteve gjigante, megjithëse disa specie të mëdha vazhduan të ekzistonin edhe në Periudhën Permiane. Insektet filluan të shfaqen rreth 407 deri në 396 milionë vjet më parë, me artropodët e parë tokësorë që kolonizuan tokën rreth 443.8 milionë vjet më parë gjatë Silurianit të Hershëm.

Insektet gjatë kësaj periudhe ishin gjigante, kryesisht për shkak të niveleve jashtëzakonisht të larta të oksigjenit në atmosferën e Tokës, dhe mungesës së grabitqarëve ajrorë.
Gjatë Periudhës Karbonifere, atmosfera e Tokës kishte nivele oksigjeni që varionin nga 30% deri në 35%, krahasuar me rreth 21% sot. Ky bollëk oksigjeni ishte thelbësor për rritjen e insekteve në përmasa kaq të mëdha, pasi insektet nuk kanë mushkëri, por mbështeten në një sistem tubash të quajtur trakeje për të shpërndarë oksigjenin nëpër trupat e tyre. Me nivele më të larta oksigjeni, difuzioni pasiv ishte më efikas, duke lejuar insektet të rriteshin më shumë pa u kufizuar nga marrja e oksigjenit. Për shembull, Meganeura, një insekt i ngjashëm me pilivesën, kishte një hapje krahësh deri në 75 cm (2.46 ft), duke e bërë atë një nga speciet më të mëdha të insekteve fluturuese të njohura. Arthropleura, një miliped gjigant, mund të arrinte gjatësi deri në 2.5 metra (8.2 ft), duke qenë invertebrori më i madh tokësor i njohur në histori.

 

[Hylltar]

A EKZISTON TABELA PERIODIKE E KAFSHËVE?

Evolucioni konvergjent na bën të mendojmë se ekziston një lloj tabele periodike e gjallesave. Pra rastet kur evolucioni krijon të njëjtën kafshë apo bimë më shumë se njëherë.

Convergent evolution - Wikipedia

en.wikipedia.org

Në këtë video tregon kur evolucioni krijon dy herë një kafshë të ngjashme, ndonëse jo saktësisht të njëjtën. Ajo që është e njëjtë është vendi në ambient, në ekosistem apo në nishën ekologjike. Pra kanë ekzistuar në të kaluarën kafshë që u ngjajnë balenave, delfinave dhe krokodilave të sotëm, si në pamje, ndërtim të trupit, mënyrë të tjetesës, vendi ku jetojnë, dhe ushqimi që hanë. Por që janë specie tjera.

Tabela më poshtë nuk duhet të merret si tabelë aktuale, por vetëm si një ilustrim në vija të trasha i idesë që po shpalos këtu. Bie fjala në vendin e hidrogjenit kemi Geckon (një lloj hardhucash). Kur geckot zhduken të gjithë (po supozojmë), vendin e tyre fillon ta zërë një kafshë tjetër që ka filluar të evoluojë që para zhdukjes së geckove duke përfituar nga mungesa e tyre, duke u zënë vendin që ata kishin në ekosistem. Pra ngjashëm sikur nuk mund të zhdukësh një element kimik, nuk mund të zhdukësh asnjë vend gjallesash në tabelën periodike, sepse me zhdukjen e një versioni krijohet i riu.

 

[Hylltar]

Archaeopteryx - Parashpendori​

- Jetoi rreth 150 milionë vjet më parë në Evropë, ndërsa Evropa ishte një arqipelag ishujsh në hapësirën ekuatoriale
- Krahas veçorive shpendore kishte dhe veçori zvarranikësh: gishtërinj me kthetra në krahë, dhëmbët në sqep, forma e këmbëve, bishti i gjatë me kurriz dhe disa veçori tjera skeletore
- Kishte madhësinë afërsisht sa një korb

 

[Hylltar]

Kjo kërpudhë e zezë në Çernobil jo vetem i mbijeton rrezatimit - evoluoi për ta ngrënë fjalë për fjalë.

Në rrënojat radioaktive të Çernobilit, shkencëtarët zbuluan një kërpudhë të zezë me një talent të jashtëzakonshëm: ushqehet me rrezatim.

Cladosporium sphaerospermum, e gjetur duke u rritur në muret e Reaktorit 4, përdor një proces të rrallë të quajtur radiosintezë - duke shndërruar rrezatimin gama në energji kimike shumë si bimët përdorin dritën e diellit për fotosintezë.

Ndryshe nga shumica e jetës në Tokë, kjo kërpudhë nuk i reziston vetëm rrezatimit; ajo lulëzon mbi të. Qelizat e saj të pasura me melaninë duket se thithin rrezet e dëmshme dhe i transformojnë ato në karburant, duke e bërë atë një nga disa organizma të njohur të aftë për këtë feat.

Edhe më në mënyrë të jashtëzakonshme, kur shkencëtarët dërguan kërpudhat në Stacionin Ndërkombëtar të Hapësirës, ajo jo vetem mbijetoi - por lulëzoi. Duke formuar një biofilm që bllokoi deri në 84% të rrezatimit kozmik në hyrje, tani po studiohet si një "mburojë e gjallë" e mundshme për mbrojtjen e astronautëve gjatë misioneve të hapësirës së thellë. Barrierat tradicionale të rrezatimit janë të mëdha dhe të shtrenjta, por kjo shtresë vetë-replikuese mund të sigurojë mbrojtje të lehtë, rigjeneruese në mjedise ekstreme. Në Tokë, studiuesit po eksplorojnë gjithashtu potencialin e saj për pastrimin e vendeve radioaktive, duke ofruar një zgjidhje natyrale për një problem të bërë nga njeriu. Nga hiri i Çernobilit në orbitë, kjo kërpudhë e zezë e përulur mund të formësojë të ardhmen e udhëtimit hapësinor dhe rikuperimit bërthamor njësoj.

Burimi: Kjo kërpudhë e zezë mund të shërojë Çernobilin duke pirë rrezatim – Shpjegon një biolog. Forbes, 2 nëntor 2

 

[Hylltar]

Evoluimi i Sisorëve (gjitarëve)

Gjatë gjithë epokës së dinosaurëve, diçka tjetër po vëzhgonte.

Gjitarët u shfaqën për herë të parë rreth 225 milionë vjet më parë — në Triasikun e Vonë, afërsisht në të njëjtën kohë kur po shfaqeshin dinosaurët e parë. Për 160 milionë vjet ata e ndanë botën me dinosaurët.

Ata mbijetuan duke qëndruar të vegjël, duke qëndruar të fshehur dhe duke qenë kryesisht aktivë natën.

Gjitarët e epokës Mezozoike ishin, në përgjithësi, shumë të vegjël. Shumica kishin madhësinë e një miu ose të një miu të vogël insektivor (si shrew). Ata zinin hapësira ekologjike për të cilat dinosaurët kishin pak interes: shtresën e poshtme të pyjeve gjatë natës, sistemet e vrimave nën tokë, dhe kurorat e pemëve. Ushqeheshin me insekte, fara dhe jovertebrorë të vegjël — burime ushqimore tepër të vogla dhe të shpërndara për t’ia vlejtur vëmendjen e një dinosauri.

Por ndërkohë ata po evoluonin vazhdimisht.

Deri në Kretakun e Vonë, paleontologët mund të dallojnë disa grupe të veçanta gjitarësh — kondilothët më të hershëm, primatët më të hershëm dhe linjat më të hershme të gjitarëve placentarë. 160 milionë vjet evolucion në miniaturë kishin prodhuar një shumëllojshmëri të jashtëzakonshme krijesash të vogla me dhëmbë gjithnjë e më të sofistikuar, me tru gjithnjë e më të aftë dhe me strategji gjithnjë e më të ndryshme ushqimi.

Kur asteroidi mbërriti 66 milionë vjet më parë dhe dinosaurët jo-shpendë u zhdukën, gjitarët ishin gati.

Ata kishin qenë duke u përgatitur për 160 milionë vjet.

U desh vetëm një asteroid që t’u jepte mundësinë.

 

[Hylltar]

Koha e evoluimit të disa grupeve kryesore shtazore

 

[Hylltar]

- Dinosaurët nuk kanë qenë gri — por me ngjyra të gjalla!

Shumë njerëz ende i imagjinojnë dinosaurët si kafshë të errëta, gri dhe “reptiliane”. Por zbulimet moderne tregojnë një realitet shumë më interesant: disa dinosaurë me pupla kanë pasur ngjyra të forta dhe modele vizuale, njësoj si shpendët e sotëm.

- Si e dimë këtë?
Shkencëtarët studiojnë struktura mikroskopike të quajtura melanosome, që ruhen në fosile dhe përcaktojnë ngjyrat e puplave.

- Çfarë kemi zbuluar?

• Microraptor gui mund të ketë pasur pupla të zeza me shkëlqim blu ose vjollcë, si sorrat moderne.
• Anchiornis huxleyi kishte një pamje edhe më të çuditshme: trup gri, krahë bardhë e zi dhe një “kurorë” të kuqe në kokë.

- Kjo do të thotë se dinosaurët nuk ishin thjesht kafshë për mbijetesë — por edhe për shfaqje vizuale, komunikim dhe ndoshta tërheqje partneri, njësoj si shpendët sot.

- Përfundimi është i thjeshtë por i fuqishëm:
Dinosaurët nuk ishin botë “gri” — por një botë plot ngjyra që ende po e zbulojmë.

Çfarë mendoni: a e ndryshon kjo mënyrën si i imagjinojmë dinosaurët?

 

[Hylltar]

EVOLUCIONI KONVERGJENT

Shiko një delfin. Tani shiko një fosil të Ichthyosaur-it.
I njëjti trup i zgjatur dhe i rrëshqitshëm për lëvizje në ujë. E njëjta pendë shpine. I njëjti bisht — fletë horizontale për valëzim vertikal. E njëjta feçkë e gjatë. I njëjti sy i madh. E njëjta madhësi e përgjithshme.
Dhe megjithatë, nuk kanë asnjë lidhje mes tyre.

Ichthyosaurët ishin zvarranikë që u kthyen në det 250 milionë vite më parë. Të afërmit e tyre më të afërt jetonin në tokë. Delfinët janë gjitarë — dhe të afërmit e tyre më të afërt të gjallë janë hipopotamët. Këto dy linja u ndanë nga paraardhësi i tyre i përbashkët mbi 300 milionë vite më parë, shumë përpara se të ekzistonin vetë.

Megjithatë, oqeani paraqiste të njëjtin problem “inxhinierik”: të lëvizësh shpejt në ujë, të marrësh frymë ajër, të gjesh prenë — dhe evolucioni arriti në të njëjtën zgjidhje dy herë, në mënyrë të pavarur, nga materiale fillestare krejtësisht të ndryshme.

Kjo quhet evolucioni konvergjent. I njëjti presion. E njëjta përgjigje. Përbërës të ndryshëm.

Por kjo mund të kuptohet edhe më thellë nëse e mendon jo si rastësi ngjashmërie, por si një “tabelë Mendeljevi biologjike”.

Në vend të elementeve kimike, kjo tabelë do të përmbante probleme funksionale të jetës: lëvizje në ujë, fluturim, shikim në errësirë, gjueti me shpejtësi, jetesë në të ftohtë, kamuflim, dhe të tjera si këto. Çdo “kuti” në këtë tabelë përfaqëson një sfidë që natyra duhet të zgjidhë.

Dhe speciet nuk janë gjë tjetër veçse zgjidhje të ndryshme që mbushin këto kuti.

Delfini dhe ichthyosauri, për shembull, bien në të njëjtën “kuti”:
predator detar me trup hidrodinamik dhe lëvizje të shpejtë në ujë.
Nuk janë të njëjtë sepse kanë prejardhje të përbashkët, por sepse kërkesa e problemit fizik i shtyn drejt së njëjtës formë funksionale.

Në këtë kuptim, tabela nuk është e ngurtë si në kimi, por më shumë si një hapësirë shumëdimensionale e mundësive biologjike — një hartë ku fizika dhe mjedisi përcaktojnë se cilat forma janë “të lejueshme” dhe cilat jo.

Kështu që evolucioni konvergjent nuk është thjesht përsëritje e rastësishme. Është dëshmi se, brenda kufijve të një bote të njëjtë fizike, jeta shpesh kthehet në të njëjtat pika funksionale, edhe kur vjen nga rrugë krejt të ndryshme.

Delfini dhe Ichthyosaur-i nuk u takuan kurrë. As nuk mundeshin. Por në “tabelën” e jetës, ata zënë të njëjtin vend.

 

[Hylltar]

Ai nuk ishte përbindëshi që historia dikur e imagjinonte.
Për dekada, fjala “Neandertal” përdorej si fyerje—diçka primitive, e ngadaltë, më pak njerëzore. Por e vërteta është shumë më tronditëse… dhe shumë më e fuqishme.
Mashkulli Homo neanderthalensis ishte i ndërtuar për mbijetesë në një botë ku shumica prej nesh nuk do të zgjaste as një ditë. I shkurtër, muskuloz dhe jashtëzakonisht i fortë, trupi i tij ishte i përshtatur në mënyrë perfekte për të ftohtin brutal të Evropës së Epokës së Akullit. Kraharori i gjerë, gjymtyrët e trasha, kockat e dendura—çdo pjesë e tij e projektuar për të ruajtur nxehtësinë dhe për të përballuar vështirësitë.
Por forca ishte vetëm një pjesë e historisë së tij.
Brenda kafkës së tij ndodhej një tru po aq i madh—ndonjëherë edhe më i madh—se ai i njerëzve modernë. Ky nuk ishte një gjuetar pa mend që endet verbërisht nëpër borë. Ky ishte një njeri që mendonte, vëzhgonte dhe përshtatej.
Ai gjuante në grupe të koordinuara, duke rrëzuar kafshë të mëdha si bizonë dhe drerë nga afër. Pa armë me rreze të gjatë. Pa siguri. Vetëm kohëzim, bashkëpunim dhe guxim. Një gabim i vetëm mund të nënkuptonte vdekjen.
Dhe megjithatë… ata kishin sukses.
Ai dinte të bënte vegla, të formësonte gurin me saktësi dhe të përdorte zjarrin jo vetëm për ngrohje, por për mbijetesë. Dëshmitë tregojnë se ai kujdesej për të plagosurit, ushqente ata që nuk mund të gjuanin dhe qëndronte me grupin e tij gjatë dimrave të ashpër.
Kjo nuk është sjellje primitive.
Kjo është njerëzi.
Disa meshkuj neandertalë jetuan me lëndime serioze—kocka të thyera, gjymtyrë të dëmtuara—dhe prapë mbijetuan për vite. Jo sepse ishin të fortë vetëm… por sepse të tjerët refuzonin t’i linin të vdisnin.
Ata i varrosnin të vdekurit.
Mund të kenë përdorur simbole.
Me gjasë kishin gjuhë.
Dhe ndoshta e vërteta më befasuese nga të gjitha—
Ata nuk u zhdukën plotësisht.
Kur Homo sapiens u takua me neandertalët, ata nuk konkurruan vetëm… ata u lidhën. Sot, shumë njerëz ende mbajnë ADN neandertale, një kujtesë e heshtur se këto dy botë dikur u ndërthurën.
Mashkulli neandertal nuk ishte më pak se ne.
Ai ishte ndryshe.
Më i fortë në mënyra që ne nuk jemi.
I përshtatur për një botë ku ne nuk do të mund të mbijetonim kurrë.
Dhe për mijëra vite…
Ai qëndroi në këmbë,
përballë akullit, errësirës dhe vetë zhdukjes.

 

[edlin]

Hylltar...
Po sjell edhe unë një video...

 

[Zana]

Tuatara